آرگولوس یا شپشک ماهی یکی از شناخته شده ترین انگل های خارجی در ماهیان آب شیرین، به ویژه ماهیان گرمابی مانند کپور است. این انگل در بسیاری از مزارع پرورش ماهی در سراسر جهان مشاهده شده و در صورت عدم کنترل، می تواند باعث کاهش رشد، استرس، بیماری های ثانویه و حتی تلفات اقتصادی قابل توجه شود.
| توضیح خلاصه | ویژگی ها |
| Argulus foliaceus | گونههای مهم انگل |
| آب شیرین (گرمابی) | نوع آب |
| ماهیان گرمابی، بهویژه کپور | ماهیان میزبان اصلی |
| خارش، مالش بدن، زخم، التهاب، خونریزی، استرس، کاهش رشد، عفونت های ثانویه (قارچ و باکتری) | علائم بیماری |
| قرنطینه، نصب تخته و نی برای تخم ریزی انگل و جمع آوری روزانه، مبارزه زیستی با گامبوزیا و ماهی سه خاره، خشک کردن و آهک پاشی استخر | روش های پیشگیری |
| تریکلروفن (حمام، دوز 25/0 تا 5/0میلیگرم بر لیتر، بستن آب ۴-۶ ساعت، تکرار هر ۷-۱۰ روز تا ۳ نوبت) همراه با اکسیژن رسانی و تعویض آب | روش های درمان |
آرگولوس یا شپشک ماهی یکی از مهم ترین انگل های خارجی در آبزی پروری است که با اتصال به بدن ماهی از خون و بافت آن تغذیه می کند. این انگل سبب ایجاد زخم، التهاب، استرس و کاهش رشد در ماهیان شده و خسارات اقتصادی قابل توجهی به مزارع وارد می کند. همچنین آلودگی به آرگولوس زمینه بروز عفونت های ثانویه باکتریایی، قارچی و ویروسی را فراهم می سازد. گسترش سریع این انگل در شرایط مدیریتی نامناسب، کنترل آن را دشوارتر می کند. بنابراین شناخت چرخه زندگی، علائم بیماری و روش های پیشگیری و درمان آن در پرورش ماهیان ضروری است. لذا در این مقاله سعی بر معرفی و روش های پیشگیری و درمان جهت کاهش تلفات ارائه شده است.
طبقه بندی انگل آرگولوس:
زیر رده: Branchiura
راسته: Goloidea
خانواده: Argulidae
جنس: Argulus
گونه: Argulus. Foliaceus
بیش از ۱۳۰ گونه از این انگل در دنیا شناسایی شده است که مهم ترین آن ها عبارتند از:
| نام انگل | گونه هدف |
| ارگولوس فولیاسئوس (A. foliaceus) | انگل ماهیان گرمابی |
| آرگولوس کوره گونی (A. coregoni) | انگل ماهیان سرد آبی آب شیرین |
| آرگولوس اسکوتی فورمیس (A. scutiformis) | انگل ماهیان کپور معمولی |
| آرگولوس پلوسیدوس (A. pellucidus) | انگل ماهی کپور معمولی |
مشخصات ظاهری و رفتاری انگل آرگولوس:
شپشک ماهی سخت پوست کوچکی است که دارای بدنی گرد و شفاف به رنگ سبز کمرنگ و 4 جفت پای شناگر می باشد. سر و اولین بند سینه ای جهت شکل گرفتن تن پوش (Carapace) پشتی با هم ترکیب شده اند. قسمت شکمی بدون بند بوده و در انتها به دو صفحه تقسیم می شود که دو دولبی کوچکی را تشکیل می دهد. این دم برای هدایت انگل به کار می رود. اعضای تناسلی و دستگاه تنفسی در دم واقع شده اند. نرها دارای دو کیسه بیضه و ماده ها دارای دو کیسه منی (Spermatophore) کوچک هستند که اسپرم را از نر دریافت کرده و در خود ذخیره می نمایند.
این انگل دارای دو عضو مکنده بزرگ می باشد که برای چسبیدن به پوست میزبان به کار می رود. در بالای این عضو مکنده دو چشم مرکب دیده می شود که در بین آن ها یک چشم ساده قرار گرفته است. در بین این سه چشم یک خرطوم درازی که برای نیش زدن سازگار شده است مشاهده می شود. این نیش لوله ای شکل بوده و قابل انبساط می باشد و به وسیله همین نیش انگل قادر است از زیر فلس ماهی به زیر پوست رفته و بدین ترتیب از خون میزبان تغذیه کند. دهان انگل در عقب خرطوم به صورت رستروم (Rostrum یا منقاری شکل) قرار گرفته است و دارای ساختمان نسبتا پیچیده ای است.
روده انگل به صورت لوله ای کوتاه است، اما بخش معده آن دارای تقسیمات متعددی می باشد. در صورت پر بودن روده انگل از خون میزبان، انگل می تواند بدون تغذیه برای چند هفته زنده بماند. قلب کاذب در عمق بدن قرار گرفته است. دم با داشتن آبشش هایی مانند یک عضو تنفسی، وظیفه تنفس را انجام می دهد. همچنین تنفس از تمام سطح بدن صورت میگیرد. آرگولوس اگر به خوبی تغذیه کند و روده هایش پر باشد، رنگ آن تیره تر خواهد بود.
چرخه زندگی انگل آرگولوس:
ماده های رسیده تخم ها را برروی گیاهان یا سنگ های داخل آب می گذارند. تخم های بیضی شکل به اندازه 0/25در 0/4 میلی متر بوده و به تعداد 30 تا 200 عدد در توده ژلاتین مانند قرار گرفته اند. تخم ها در ابتدا سفید رنگ بوده و بعدا به رنگ زرد قهوه ای متمایل می شوند. یک جفت چشم مرکب تقریبا پس از 10 روز شکل می گیرد و انگل ها مراحل نوزادی و متانائوپلیوس را گذرانده و در اولین مرحله نوزادی (مرحله کوپه پوید) از تخم خارج می شوند. اولین مرحله نوزادی دارای زائده حسی (palp) فکی پیشرفته و رشته های بلند می باشد که برای شناگری آزاد در آب مفید است. در این حالت شکل بدن خیلی شبیه انگل بالغ بوده و نر و ماده قابل تشخیص می باشند. در این مرحله و مرحله پس از لاروی آن ها گرایش شدیدی به نور دارند. لارو ها آنقدر شنا می کنند تا میزبان خود را بیابند و فوری به آن می چسبند. انگل آرگولوس پوست اندازی های متعددی انجام می دهد و تا ششمین مرحله پیشرفت می کند. مرحله هفتم پوست اندازی انگل را مرحله ما قبل بلوغ می نامند. جفت گیری تقریبا یک ماه پس از تخم گشایی صورت می گیرد. زمان تخم گشایی به درجه حرارت و فصل بستگی دارد و متغیر خواهد بود.
نرها از ماده ها کوچکتر هستند و با داشتن بیضه بر روی صفحات دمی، از ماده ها قابل تشخیص می باشند. گاهی اوقات ماده ها هنگام جفت گیری هنوز بر روی میزبان چسبیده اند، ولی به هر حال برای تخم ریزی همیشه میزبان را ترک می کنند. محققان مختلف، تعداد تخم این انگل را بین ۱۰۰ تا ۴۰۰ عدد و به طور متوسط ۱۸۵ عدد ذکر کرده اند. این انگل ها مانند انواع دیگر انگل های پوستی، به راحتی میزبان خود را عوض کرده و هنگام انتقال ممکن است عفونت های میکروبی یا ویروسی را از یک ماهی به ماهی دیگر منتقل نمایند.
بیماری زایی انگل آرگولوس
آرگولوس در واقع می تواند به تمام قسمت های بدن ماهی بچسبد، ولی اغلب در زیر باله ها مشاهده می شود. ماهی دچار خارش شده و برای خارج کردن انگل از بدن، خود را به اشیاء می مالد. در نتیجه، انگل ها در قسمت های بُن باله جمع می شوند. در ماهیان بزرگ تر، انگل ها همچنین بر روی دیواره های مجرای دهانی تثبیت می شوند.
انگل آرگولوس به وسیله نیش زدن و ترشح سم، سبب بروز صدمات مکانیکی و ایجاد جراحات پوستی بر روی بدن ماهی می شود. در زمان تغذیه، انگل با نیش خود پوست را سوراخ کرده و مانند یک قلاب واقعی به بدن ماهی فرو می رود. طول نیش در این انگل به اندازه ۵ میلی متر و در آرگولوس فولیاسئوس به ۳۳۰ میکرون می رسد. لایه پوششی پوست (اپیتلیوم) بر اثر فرو رفتن نیش تخریب می شود و همچنین تزریق سم سبب التهاب شدید آن می گردد و سپس خون ریزی می کند. سلول های روپوستی و گلبول های قرمز (اریتروسیت ها) به وسیله انگل هضم شده و سپس خون در داخل دستگاه گوارش انگل مشاهده می شود. اثر سم ممکن است برای بچه ماهی ها کشنده باشد. در محل فرو رفتن انگل، عفونت های ثانویه نظیر آبآوردگی عفونی (Dropsy) و قارچ ساپرولگنیا (Saprolegnia) ممکن است بروز کند. همچنین این تصور وجود دارد که آرگولوس بتواند ناقل ویروس بیماری پوستی اپیتلیوما (Epithelioma) باشد. در استخرهایی که بیماری آرگولوزیس در بین ماهیان ریشهکن می شود، بیماری اپیتلیوما نیز ناپدید می گردد.
پیشگیری:
در درجه اول، باید از ورود آبزیان مشکوک به انگل و بیماری به داخل استخرهای پرورش ماهی پیشگیری کرد.
برای کنترل اولیه استخرهای آلوده، می توان به این ترتیب عمل کرد که تعدادی نی به همراه تخته های چوبی دراز، نزدیک محل غذاخوری ماهیان نصب می شوند. انگل ها میل دارند برای تخم ریزی میزبان را ترک کنند و این بهترین موقعیت برای تخم ریزی انگل ها در محل تجمع ماهیان فراهم می کند. انگل ها پس از ترک میزبان، روی نی یا چوب ها تخم ریزی کرده و چون تخم ها چسبنده هستند، روی آن ها تثبیت می شوند. با جمع آوری و خارج کردن روزانه این وسایل، می توان هزاران تخم انگل را نابود کرد. مبارزه زیستی با معرفی ماهیانی از قبیل گامبوزیا و ماهی سه خاره که از مراحل لاروی انگل تغذیه می کنند، انجام میشود. آماده سازی مناسب استخرها از قبیل خشک کردن و آهک پاشی قبل از شروع دوره پرورش نیز ضروری است.
درمان
استفاده از تریکلروفن (Trichlorfon) یکی از روش های رایج و مؤثر درمانی است. هنگام استفاده از تری کلروفن برای درمان آرگولوس در استخرهای پرورش ماهیان گرمابی، در قدم اول باید آب ورودی و خروجی به مدت ۴ تا ۶ ساعت بسته باشد. آرگولوس یک انگل خارجی است که با اتصال به پوست و باله های ماهی، از خون و بافت آن ها تغذیه می کند. استفاده از تریکلروفن به صورت حمام، برای اثرگذاری نیاز به غلظت پایدار دارد و در صورت باز بودن جریان آب، باعث کاهش غلظت دارو و در نتیجه کاهش کارآیی درمان می شود. اگر از تریکلروفن با مقدار مناسب استفاده نشود و انگل باقی بماند، مقاومت دارویی پیدا می کند.
- دوز مناسب: 0/25 تا 0/5 میلی گرم بر لیتر یا 2/5 تا 5 کیلوگرم در هکتار است.
- تکرار درمان: هر ۷ تا ۱۰ روز، ۲ تا ۳ نوبت، جهت حذف مراحل مختلف زندگی انگل انجام شود.
- اکسیژن رسانی تقویت شود، زیرا طی درمان با تریکلروفن ممکن است اکسیژن آب کاهش یابد.
- پس از انجام درمان، آب استخر باید با آب تازه تعویض شود و هوادهی انجام شود.
نتیجه گیری
آرگولوس یا شپشک ماهی، از مهم ترین انگل های خارجی در پرورش ماهیان است که با ایجاد زخم، استرس و کاهش رشد، خسارات اقتصادی قابل توجهی به مزارع وارد می کند. این انگل به سرعت تکثیر شده و می تواند زمینه ساز بروز عفونت های ثانویه و تلفات شود. تشخیص زود هنگام، پایش منظم استخرها و رعایت اصول بهداشتی و قرنطینه، مهم ترین راهکارهای کنترل این بیماری هستند. پیشگیری و مدیریت صحیح استخر، مؤثرترین و کم هزینه ترین روش مقابله با آلودگی آرگولوس است.
