پنومونی آنزئوتیک گوساله‌ها؛ نقش تغذیه، ایمنی و مدیریت در پیشگیری از بیماری‌های تنفسی

یکی از بیماری های شایع در گوساله های شیری پنومونی یا ذات الریه آنزئوتیک گوساله (ECP) است. این بیماری از علل اصلی مرگ گوساله ها، به ویژه در فصول سرد سال است و توسط انواع عوامل بیماری‌زای ویروسی و باکتریایی ایجاد می‌شود. عوامل خطر محیطی از جمله تهویه نامناسب، رطوبت بالا، ازدحام، اختلاط گروه‌های سنی و همچنین ضعف ایمنی، گوساله‌ها را مستعد ابتلا به این بیماری می‌کند.

تخمین‌ها نشان می‌دهد که 30٪ از مرگ و میر گوساله‌های شیری را می‌توان به پنومونی آنزئوتیک گوساله‌ها نسبت داد. میزان ابتلا در سیستم های انفرادی گوساله‌ها می‌تواند به 100٪ برسد و میزان مرگ و میر از 5٪ تا 20٪ متغیر است. تمرکز بر پیشگیری از طریق مدیریت صحیح تغذیه، تقویت ایمنی گوساله‌ها، بهبود بهداشت و شرایط نگهداری و استفاده اصولی از واکسن‌ها، کلید کنترل پنومونی آنزئوتیک در واحدهای پرورش گوساله است.

راهکارهای افزایش سلامت و کاهش بیماری های گوساله های شیرخوار + فیلم  وبینار

عوامل ایجاد­کننده پنومونی در گوساله­ ها

گوساله ها در سن دو ماهگی در پایین­ترین سطح ایمنی نسبت به عفونت­­ های تنفسی قرار دارند. به همین دلیل عمده مشکلات پنومونی عفونی گوساله­ ها در این سن رخ می­دهد. عوامل مختلفی در ایجاد این بیماری دخیلند از جمله:

1. عوامل عفونی:

پنومونی در گوساله­ها می تواند توسط یک عفونت ویروسی اولیه دستگاه تنفس شروع شود. به دنبال آن، بیماری ممکن است بهبودی یابد و یا با عفونت­های باکتریایی یا مایکوپلاسمایی ثانویه پیچیده گردد.

ویروس­های پاراآنفولانزا-3 (PI-3) و ویروس سنسیشیال تنفسی گاو (BRSV) از مهم­ترین عوامل ایجاد کننده این بیماری هستند. Pasteurella multocida، Mannheimia haemolytica،Histophilus somni، Mycoplasma bovis شایع‌ترین ارگانیسم‌های باکتریایی و مایکوپلاسمایی بیماری‌زا هستند که از موارد مبتلا جدا شده­اند. عوامل مایکوپلاسمایی می توانند از گاوهای بالغ ناقل، از طریق آئروسل­ها، به گوساله­ها منتقل شوند.

2. عوامل محیطی:

این بیماری بیشتر در آب‌ وهوای سرد بروز می‌کند و بیشترین میزان وقوع آن در فصول پاییز و زمستان است. در این فصول، تولیدکنندگان به‌منظور جلوگیری از کاهش دمای سالن‌های پرورش گوساله‌ها، گردش هوای تازه را محدود می‌کنند. این اقدام موجب افزایش رطوبت محیط پرورش گوساله ­ها و تکثیر عوامل بیماری زا می­شود.

3. عوامل مدیریتی:

تهویه نامناسب، تراکم بالا و ترکیب گروه ­های سنی مختلف از عوامل مدیریتی افزایش رخداد این بیماری­اند. این بیماری بیشتر در جایگاه ­های پرورش بسته به­ ویژه طویله­ های قدیمی به فراوانی دیده می­شود.

 

عوامل افزایش­ دهنده خطر ابتلای گوساله­ ها به پنومونی آنزئوتیک

عوامل مستعد­کننده گوساله­ ها به پنومونی عبارتند از:

انتقال ناکافی ایمنی غیرفعال

کاهش ایمنی غیرفعال در سن ۲ تا ۴ ماهگی

تهویه ناکافی

محیط‌ های با رطوبت بالا

تغییرات سریع آب و هوا

تراکم گوساله‌ها

اختلاط گروه‌های سنی

تغذیه نامناسب

 

علائم بالینی

علائم رایج این بیماری عبارتند از:

سرفه: اغلب سرفه خشک، بریده بریده و بدون خلط است، اما می‌تواند شدید شود.

ترشح بینی: در مراحل اولیه شفاف و آبکی است و در صورت بروز عفونت ثانویه باکتریایی، به‌ تدریج غلیظ و چرکی می‌شود.

تب: افزایش دمای بدن به بیش از 39.5 درجه سانتیگراد یا 103 درجه فارنهایت.

افزایش تعداد تنفس: تنفس سریع و سطحی، گاهی اوقات تنفس سنگین و با دهان باز.

کسالت و بی‌حالی: کاهش انرژی و عدم علاقه به محیط اطراف.

کاهش اشتها: گوساله‌ها کمتر غذا می‌خورند یا به طور کامل غذا نمی‌خورند (بی‌اشتهایی).

 

راه های کنترل و پیشگیری

اطمینان از تمیز و خشک نگه ‌داشتن زایشگاه‌ها و انتقال گوساله‌ها از زایشگاه بلافاصله پس از تولد.

اطمینان از مصرف بهینه آغوز با کیفیت بالا برای اطمینان از انتقال کافی ایمنی غیرفعال.

اطمینان از پروتکل واکسیناسیون مناسب برای عوامل بیماری‌زای تنفسی در گله گاو.

واکسیناسیون گوساله‌های جوان در برابر عوامل بیماری‌زای تنفسی نیز ممکن است ضروری باشد.

خودداری از تجمع گوساله‌ها و اختلاط گروه‌های سنی.

اختصاص حداقل 2.2 تا 3 متر مربع برای هر گوساله.

محل نگهداری گوساله‌ها باید تهویه مناسب داشته و جدا از حیوانات بالغ باشد.

فراهم کردن تغذیه کافی برای گوساله‌های جوان و جلوگیری از کمبود مواد مغذی.

 

نقش شیر آغوز و انتقال ایمنی غیرفعال

گوساله‌ها در بدو تولد سیستم ایمنی کاملاً تکامل‌یافته‌ای ندارند و برای محافظت در برابر عفونت‌های اولیه به ایمونوگلوبولین‌های موجود در شیر آغوز وابسته‌اند. شیر آغوز غنی از آنتی‌بادی‌ها (IgG) است و تغذیه سریع با آن پس از تولد، انتقال ایمنی غیرفعال را تضمین می‌کند.

مطالعات نشان داده‌اند که گوساله‌هایی که شیر آغوز کافی دریافت نکرده‌اند (نارسایی انتقال ایمنی غیرفعال) به طور چشمگیری به بیماری‌های عفونی از جمله پنومونی حساس‌تر هستند.

حجم کافی از آغوز با کیفیت بالا باید به موقع به گوساله داده شود. برای گوساله‌های معمولی هولشتاین (وزن 38.5 تا 40 کیلوگرم)، 3.78 لیترآغوز باید در اسرع وقت، ترجیحاً ظرف 1 تا 2 ساعت پس از تولد، توسط شیشه شیر داده شود.

نگهداری از گوساله بعد از تولد و مشکلات احتمالی پس از تولد

تغذیه و عملکرد سیستم ایمنی

تغذیه کافی برای رشد و نمو سریع گوساله جوان و توسعه سیستم ایمنی ضروری است. مصرف مواد مغذی توسط سیستم ایمنی هنگام پاسخ به چالش‌های میکروبی به طور چشمگیری افزایش می‌یابد. میزان گلوکونئوژنز در طول عفونت‌های متوسط ​​۱۵۰ تا ۲۰۰ درصد افزایش می‌یابد. اگر مصرف مواد مغذی بهینه نباشد، رشد گوساله و عملکرد سیستم ایمنی به طور منفی تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.

 

ویتامین‌ها و مواد معدنی کلیدی

ویتامینA : در تکوین سلول‌های پوششی مخاط مجاری تنفسی و تولید آنتی‌بادی‌ها نقش مهم دارد. کمبود ویتامین A در گوساله‌ها منجر به ضعف پوشش مخاطی و کاهش پاسخ ایمنی می‌شود و به­طور محسوسی بروز بیماری‌های تنفسی مثل پنومونی را افزایش می‌دهد.

همچنین مطالعات نشان داده‌ است گوساله‌های مبتلا به کمبود ویتامین A پاسخ ضعیف‌تری به واکسن‌های تنفسی دارند.

ویتامین E و سلنیوم: هر دو نقش آنتی‌اکسیدانی قوی دارند و با خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد از سلول‌های سیستم ایمنی (مثلاً نوتروفیل‌ها) حفاظت می‌کنند. دریافت کافی سلنیوم و ویتامین E در برنامه غذایی گوساله‌ها برای تکامل سیستم ایمنی ضروری است.

در یک مطالعه، گوساله‌های تغذیه‌ شده با دوز بالای ویتامین E فعالیت لنفوسیت‌ها و پاسخ آنتی‌بادی (به ویژهIgM ) قوی‌تری داشتند و سرم آنها در کشت‌های بافتی مانع تکثیر ویروس تنفسی شده بود.

روی(Zn) : روی یک عنصر ریزمغذی اساسی برای فعالیت آنزیم‌های ایمنی و تولید ایمونوگلوبولین‌هاست. تحقیقات نشان می‌دهند مکمل روی می‌تواند تولید IgG و IgM را تقویت کرده و در گوساله‌ها طول علائم بیماری‌های تنفسی را کاهش دهد.

به طور کلی احتیاجات ویتامین ها و مواد معدنی در گوساله ها بالاتر از سایر گروه ها بوده و باید مکمل اختصاصی گوساله مورد مصرف قرار گیرد.

پروتئین، انرژی و آب

تأمین مداوم نیازهای انرژی و پروتئین گوساله‌ها در کنار دسترسی به آب تمیز، برای رشد مطلوب سیستم ایمنی حیاتی است ثبات و رعایت الگوی تغذیه‌ای که موجب تداوم رشد شود (با سطوح کافی شیر یا جایگزین شیر) توانایی ایمنی گوساله را تقویت کرده و مقاومت بدن را در برابر بیماری‌ها افزایش می‌دهد.

به‌طور کلی، گوساله‌های به‌خوبی تغذیه ‌شده سریع‌تر از بیماری‌ها بهبود یافته و توان مقاومت بیشتری در مواجهه با چالش‌های محیطی دارند. لازم به تاکید است گوساله ها باید خوراک اختصاصی خود را که از نظر سطح و کیفیت انرژی بالاتر است، مصرف نمایند.

مکمل‌ها و افزودنی‌های تغذیه‌ای

پروبیوتیک‌ها: افزودن باکتری‌ها یا مخمرهای مفید به جیره گوساله‌ها می‌تواند میکروبیوم روده را تعدیل و سیستم ایمنی مخاطی را تقویت کند. مطالعات نشان داده‌اند مصرف پروبیوتیک‌های خوراکی منجر به تغییراتی در جمعیت و عملکرد گلبول‌های سفید خون گوساله‌ها می‌شود. پروبیوتیک­ها به تکوین سریع­تر فلور میکروبی شکمبه کمک شایان توجهی می­کنند. اهمیت این موضوع در  افزایش سرعت تکامل دستگاه گوارش گوساله و  مصرف سریع­تر استارتر است.

پری‌بیوتیک‌ها: بتا-گلوکان‌های موجود در دیواره سلولی مخمرها به‌عنوان محرک‌های ایمنی عمل می‌کنند (تقویت ایمنی ذاتی). به‌عنوان مثال، تغذیه گوساله‌ها با بتا-گلوکان دیواره مخمر باعث افزایش بیان برخی سیتوکاین‌های التهابی و ایمنوگلوبولین‌های موکوزال (مانندIgA ) شده و بروز اسهال و بیماری تنفسی را به‌طور معنی‌داری کاهش داده است.

اسیدهای چرب خاص: برخی اسیدهای چرب امگا-۳ و اسیدهای چرب کوتاه زنجیر (مثل بوتیرات) در تنظیم التهاب و عملکرد ایمنی مؤثرند. افزدون منابع حاوی بوتیرات و روغن‌های گیاهی (امگا-۳) به شیر جایگزین گوساله باعث افزایش پاسخ آنتی‌بادی (به‌عنوان مثال افزایش تیتر پادتن‌ها علیه عوامل تب مالت گاوی و پاراآنفلوآنزا) و کاهش بروز اسهال و عفونت‌های تنفسی در گوساله‌ها شده است.

ترکیبات گیاهی: برخی ترکیبات فیتوژنیک با خواص آنتی اکسیدانی و ضد میکروبی می توانند به تقویت سیستم ایمنی گوساله­ها کمک کنند. همچنین برخی از آن­ها موجب خوش خوراکی غذای مصرفی شده و در نتیجه مصرف استارتر افزایش می یابد.

پری بیوتیک، پروبیوتیک، سین بیوتیک، پارابیوتیک و پست بیوتیک در طیور و عملکردهای آن ها

به حداقل رساندن استرس از شیر گرفتن

فرآیند از شیر گرفتن گوساله‌ها از شیر و انتقال آنها به جایگاه‌های گروهی، دوره‌ای بسیار استرس‌زا است و اغلب منجر به شیوع بیماری‌های تنفسی می‌شود. سن از شیر گرفتن بین پرورش‌دهندگان گوساله متغیر است. اکثر گوساله‌ها بین 6 تا 8 هفتگی از شیر گرفته می‌ شوند. توصیه‌های مختلفی برای تعیین زمان آماده شدن گوساله برای از شیر گرفتن وجود دارد، که اکثر منابع نشان می‌دهند گوساله زمانی آماده است که روزانه 1.5 تا 2.5 پوند (680 تا 1134 گرم) استارتر گوساله به مدت حداقل 2 تا 3 روز متوالی مصرف کند.

تغذیه در شرایط استرس (از شیرگیری یا انتقال)

رژیم پیش از شیرگیری: فراهم کردن غذای جامد (مانند کنسانتره) پیش از قطع تدریجی شیر مادر، به آشنایی دستگاه گوارش گوساله با خوراک جدید کمک می‌کند و استرس تغذیه‌ای را کاهش می‌دهد. مطالعات نشان داده‌ است گوساله‌های تغذیه‌شده با کنسانتره پیش از شیرگیری افت کمتری در تعداد برخی سلول‌های ایمنی تجربه می‌کنند و پس از انتقال سریع‌تر جیره جدید را می‌پذیرند.

تقویت ویتامین‌ها و مواد معدنی در استرس: در دوره‌های استرس بالا (مثل از شیرگیری یا حمل و نقل) تزریق یا ارائه مکمل حاوی ویتامین A، E  و عناصر روی و سلنیوم از تضعیف سیستم آنتی‌اکسیدانی و ضعیف شدن سیستم ایمنی جلوگیری می‌کند. در مطالعه­ای گزارش شده است که تزریق زیرجلدی مخلوطی از این ویتامین‌ها و مواد معدنی قبل و در زمان از شیرگیری، افت پارامترهای ایمنی (فعالیت گلوتاتیون پراکسیداز و ظرفیت کل آنتی‌اکسیدانی) را مهار کرده و پاسخ آنتی‌بادی به واکسن تنفسی را بهبود داده است.

اثرات کمبود تغذیه و تغذیه نامناسب

نارسایی انتقال ایمنی غیرفعال: گوساله‌هایی که شیر آغوز کافی دریافت نمی‌کنند، به‌طور قابل توجهی در معرض عفونت‌های تنفسی از جمله پنومونی قرار دارند.

کمبود ریزمغذی‌ها: کمبودهای ویتامینی یا معدنی (مثلاً ویتامین A، E، روی یا سلنیوم) سیستم ایمنی را تضعیف می‌کند. به‌عنوان مثال، مطالعات نشان داده‌اند گوساله‌های کمبود ویتامین A به‌طور معنی‌داری بیشتر در معرض ابتلا به پنومونی هستند.

تغذیه ناکافی (انرژی/پروتئین): کمبود تامین کافی انرژی یا پروتئین، تکامل صحیح سیستم ایمنی را مختل کرده و مقاومت بدن در برابر بیماری‌ها را کاهش می‌دهد. گوساله‌های ضعیف تغذیه‌شده دیرتر از عفونت‌ها بهبود یافته و ممکن است در دوران بیماری تلفات بالاتری داشته باشند.

نتیجه ­گیری

در جمع‌بندی می‌توان گفت پنومونی آنزئوتیک گوساله‌ها یک بیماری چندعاملی است که عوامل عفونی، محیطی و مدیریتی در بروز آن نقش اساسی دارند.

انتقال موفق ایمنی غیرفعال از طریق مصرف به‌موقع و کافی آغوز با کیفیت، سنگ‌بنای سلامت تنفسی گوساله‌ها در ماه‌های ابتدایی زندگی است. در ادامه، تغذیه متعادل و تأمین انرژی، پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی کلیدی نقش اساسی در تکامل و عملکرد بهینه سیستم ایمنی ایفا می‌کند. به‌کارگیری افزودنی‌های تغذیه‌ای مانند پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها و اسیدهای چرب مفید نیز می‌تواند با تعدیل پاسخ ایمنی و کاهش التهاب، مقاومت گوساله‌ها را در برابر عوامل تنفسی افزایش دهد.

در کنار تغذیه، مدیریت صحیح جایگاه شامل تهویه مناسب، کاهش رطوبت، جلوگیری از تراکم بالا و اختلاط گروه‌های سنی، و همچنین کاهش استرس در دوره‌های حساس مانند از شیرگیری، از ارکان اصلی کنترل پنومونی آنزئوتیک به شمار می‌روند. بنابراین، یک برنامه پیشگیری مؤثر از پنومونی آنزئوتیک باید رویکردی یکپارچه داشته باشد که در آن تغذیه علمی، مکمل‌یاری مناسب و مدیریت استرس‌های تغذیه‌ای در کنار بهداشت، تهویه و واکسیناسیون، به‌عنوان ارکان اصلی حفظ سلامت گوساله‌ها مورد توجه قرار گیرد.