بیماری لکه (White Spot Syndrome Virus; WSSV)سفید یکی از خطرناک ترین بیماری های ویروسی در پرورش میگو است که کنترل آن به پیشگیری از ورود ویروس، تشخیص زودهنگام، کاهش عوامل استرس زا و مدیریت صحیح کیفیت آب و بستر وابسته است؛ در این مقاله، عوامل ایجاد و تشدید بیماری، نشانه ها، روش های تشخیص و نقش پروبیوتیک ها و محرک های ایمنی در افزایش سلامت و تابآوری میگو بررسی می شود.
| عامل خطر | پیامد احتمالی | اقدام کنترلی |
| تراکم بالاتر از ظرفیت مزرعه | افزایش تماس، رقابت برای اکسیژن و خوراک و تجمع مواد دفعی | تنظیم تراکم بر اساس هوادهی، کیفیت آب و توان مدیریتی |
| کاهش اکسیژن محلول | اختلال متابولیسم، اشتها و پاسخ دفاعی | پایش شبانه و صبحگاهی و تأمین هوادهی کافی |
| نوسانات شدید دما و شوری | ایجاد استرس اسمزی و متابولیکی | سازگارسازی تدریجی و پرهیز از تغییرات ناگهانی آب |
| تجمع مواد آلی و خاک سیاه | کاهش اکسیژن بستر و تولید متابولیت های زیانآور | مدیریت خوراک، سیفون یا برداشت لجن و آماده سازی صحیح استخر |
| افزایش آمونیاک و نیتریت | آسیب آبشش و کاهش توان فیزیولوژیک | پایش منظم، کنترل خوراک دهی، هوادهی و مدیریت آب، استفاده از پروبیوتیک ها |
| تغذیه نامتعادل یا خوراک بی کیفیت | کاهش رشد، ضعف سدهای دفاعی و افزایش مواد آلی | استفاده از خوراک پایدار و تنظیم خوراک دهی بر اساس زیست توده |
| عفونت های هم زمان | افزایش فشار التهابی و تلفات | پایش بهداشتی و تشخیص افتراقی |
مقدمه:
بیماری لکه سفید یکی از مهم ترین و خسارت بارترین بیماری های ویروسی در پرورش میگو است که در جمعیت های حساس می تواند طی مدت کوتاهی با کاهش مصرف خوراک، بیحالی و تلفات گسترده همراه شود. عامل این بیماری، ویروس سندروم لکه سفید (WSSV) است که در صورت فراهم بودن شرایط مساعد، به سرعت در جمعیت میگو گسترش می یابد و خسارت های سنگینی به مزارع پرورشی وارد می کند.
از آنجا که تاکنون درمان دارویی تأییدشده ای برای حذف این ویروس و واکسن تجاری با اثربخشی پایدار برای کاربرد معمول مزرعه ای در دسترس نیست، راهبرد علمی کنترل بیماری بر پیشگیری از ورود ویروس، تشخیص زودهنگام، کاهش عوامل استرس زا، حفظ کیفیت آب و بستر، تغذیه مناسب و تقویت آمادگی سیستم ایمنی ذاتی میگو استوار است. تقویت سیستم ایمنی به معنای نابودی مستقیم ویروس نیست؛ بلکه با بهبود سلامت روده، وضعیت تغذیه ای و ظرفیت دفاعی میگو، احتمال تبدیل عفونت تحت بالینی به بیماری شدید و سرعت گسترش تلفات کاهش می یابد.
در این میان، پروبیوتیک ها، پری بیوتیک ها، سین بیوتیک ها و سایر محرک های ایمنی می توانند به عنوان بخشی از یک برنامه مدیریتی یکپارچه، به حفظ تعادل میکروبی روده، بهبود پاسخ های دفاعی و افزایش تاب آوری میگو در برابر عوامل بیماری زا کمک کنند. بااین حال، این ترکیبات جایگزین امنیت زیستی، مدیریت صحیح مزرعه و کنترل عوامل محیطی نیستند. در این مقاله، عامل بیماری، مسیرهای انتقال، نشانه های بالینی، روش های تشخیص و راهکارهای علمی و عملی برای پیشگیری و کاهش خطر ابتلا به WSSV بررسی می شود.
عامل بیماری لکه سفید:
عامل بیماری لکه سفید، ویروس سندروم لکه سفید است که یکی از بزرگ ترین ویروس های شناسایی شده در میگو به شمار می رود. این ویروس به خانوادهNimaviridae و جنسWhispovirus تعلق دارد. شکل ویروس از تخم مرغی تا میله ای متغیر است و در انتهای آن زائده ای دم مانند مشاهده می شود. این ویروس پوششی سهلایه دارد و ماده ژنتیکی آن از نوع DNA دورشته ای (dsDNA) است که درون نوکلئوکپسید قرار گرفته است.
برای این ویروس شش پروتئین رمزگذاری شده ذکر شده است. دو پروتئینVP19 وVP28 در پوشش ویروس قرار دارند و در بیماری زایی آن نقش ایفا می کنند. چهار پروتئین دیگر شامل VP24، VP15،VP664 و VP26 در نوکلئوکپسید قرار گرفته اند و وظایف ساختاری و عملکردی دیگری بر عهده دارند. ویروس بیماری لکه سفید می تواند به مدت سه تا چهار روز در محیط آزاد زنده بماند و در صورت نیافتن میزبان، از بین می رود.
شکل 1- تصویر میکروسکوپ الکترونی ویروس لکه سفید
شکل 2_ شکل شماتیک ویروس عامل بیماری لکه سفید
نشانه های بیماری لکه سفید در میگو:
– کاهش مصرف غذا
– سستی و بی حالی
– تجمع میگو ها در حاشیه استخرها
– شنای آهسته میگو در سطح آب و در نهایت ساکن شدن میگوهای آلوده در کف استخر
– جدا شدن راحت پوسته میگو از لایه درمیس
– تغییر رنگ و بزرگ و شکننده شدن هپاتوپانکراس
– رقیق و کند شدن انعقاد همولنف میگو
در مراحل پیشرفته بیماری، پلاک های سفیدرنگی روی کاراپاس میگو ظاهر می شوند. این پلاک ها در نتیجه رسوب غیرطبیعی و اختلال در جذب نمک های کلسیم در اپیدرم کوتیکول ایجاد می شوند؛ ازاین رو، این بیماری «سندروم لکه سفید» نامیده شده است. لکه های سفید معمولاً ابتدا روی کاراپاس و در ناحیه بندهای پنجم و ششم بدن مشاهده می شوند و با پیشرفت عفونت، لکه هایی به اندازه نیم تا دو میلی متر می توانند بخش های مختلف بدن میگو را دربر گیرند.
شکل 3- علائم ظاهری بیماری لکه سفید در میگو.
پس از ظهور علائم بالینی، ممکن است طی سه تا ده روز تلفات شدیدی در مزارع پرورش میگو رخ دهد و میزان مرگومیر به ۷۰ تا ۱۰۰ درصد برسد. بیشترین میزان تلفات معمولاً در فاصله ۳۰ تا ۴۰ روز پس از ذخیره سازی پست لاروها در استخرهای پرورشی مشاهده می شود. میگوها در مراحل جوانی حساسیت بیشتری به بیماری لکه سفید دارند. دوره کمون این بیماری معمولاً سه تا پنج روز است. یکی از نخستین نشانه های بروز آلودگی، تجمع میگوها در نواحی حاشیه ای استخر است. این وضعیت اغلب در ساعات اولیه صبح و ابتدا در میگوهای بزرگ تر مشاهده می شود و با پیشرفت بیماری، تعداد میگوهای بیمار در حاشیه استخر به سرعت افزایش می یابد.
تشخیص بیماری لکه سفید در میگو:
امروزه روش های مولکولی کاربرد های وسیعی در تشخیص بیماری های ویروس دارد که سرعت و دقت از مشخصات بارز این روش ها می باشد که به منظور پیشگیری سریع می تواند مورد توجه قرار گیرد. در میان روش های مولکولی روش PCR با توجه به سرعت و دقت بالا از سایر روش ها می تواند مورد توجه بیشتری قرار بگیرد.
عوامل تشدید کننده بیماری در مزارع پرورش میگو:
– وجود خاک سیاه در کف استخر
– افزایش تراکم ذخیره سازی
– کاهش اکسیژن محلول در آب
– کیفیت پایین آب
– کمبود مواد مغذی
– تغییرات شدید شوری و دما آب
اقدامات لازم برای پیشگیری از بیماری:
آماده سازی بهداشتی استخر: پیش از آغاز دوره پرورش، استخر باید به طور کامل تخلیه و خشک شود. جمع آوری ضایعات و تلفات احتمالی دوره قبل، برداشت خاک سیاه، آهک پاشی، شخم زنی و بارورسازی مناسب آب نیز باید مطابق اصول فنی انجام شود.
ذخیره سازی اصولی پستلارو: از پستلاروهای سالم، باکیفیت و عاری از عوامل بیماری زا استفاده شود و پیش از انتقال به استخر، مراحل سازگارسازی با شرایط آب، بهویژه دما و شوری، بهدرستی انجام گیرد.
مدیریت کیفیت آب: پارامترهای فیزیکی و شیمیایی آب، از جمله اکسیژن محلول، شوری، کدورت و میزان باروری آب، باید به طور منظم پایش و در محدوده مناسب حفظ شوند.
مدیریت تغذیه: استفاده از خوراک باکیفیت، تنظیم مقدار خوراک متناسب با زیست توده و شرایط استخر و توزیع یکنواخت آن، از تجمع مواد آلی و کاهش کیفیت آب جلوگیری می کند.
مدیریت بهداشتی و امنیت زیستی: رعایت اصول بهداشتی، کنترل رفت وآمد افراد و تجهیزات، ضدعفونی وسایل و جلوگیری از انتقال عوامل بیماری زا میان استخرها، نقش مهمی در کاهش خطر شیوع بیماری دارد.
استفاده هدفمند از پروبیوتیکA-Pro Aqua: پروبیوتیک ها می توانند با تقویت جمعیت میکروارگانیسم های مفید و ایجاد رقابت زیستی، به کاهش فشار باکتری های فرصت طلب و بیماری زا کمک کنند. بااینحال، استفاده از پروبیوتیک باید بخشی از یک برنامه مدیریتی جامع باشد و نمی تواند جایگزین امنیت زیستی، مدیریت کیفیت آب و سایر اقدامات پیشگیرانه شود.
تنظیم تراکم ذخیره سازی: انتخاب تراکم مناسب، میزان رقابت برای خوراک و اکسیژن و همچنین فشار ناشی از عوامل استرس زا را کاهش می دهد و می تواند مقاومت میگوها را در برابر بیماری ها افزایش دهد. تراکم ذخیره سازی باید بر اساس ظرفیت استخر، توان هوادهی، کیفیت آب و نظر کارشناسان شیلات تعیین شود.
عوامل بروز انواع بیماری های میگو به خصوص بیماری لکه سفید در ایران:
– واردات بی رویه غذا و آبزیان بدون رعایت اصول قرنطینه
– تخلیه آب توازن کشتی ها در آب های ساحلی
– استفاده از غذای تر برای کاهش هزینه ها
– برداشت نکردن خاک سیاه در پایان هر فصل پرورش
– شخم نزدن در ابتدای فصل پرورش
– استفاده نامناسب از دارو ها و مواد ضدعفونی کننده
– بی توجهی به نوسانات عوامل فیزیکی و شیمیایی
– ذخیره سازی بیش از حد پست لارو میگو
اقدامات فوری هنگام مشاهده مورد مشکوک:
-جابه جایی میگو، آب، تجهیزات و کارکنان میان استخرهای سالم و مشکوک محدود شود.
-مسیر پاک و آلوده تعریف و تجهیزات هر استخر تفکیک شود.
-زمان کاهش خوراک، شروع تلفات و داده های آب به طور دقیق ثبت شود.
-نمونهبرداری سریع برای PCR یا Real-time PCR با هماهنگی آزمایشگاه انجام شود.
-لاشه ها به سرعت جمع آوری و به روش بهداشتی دفع شوند.
-از مصرف خودسرانه مواد شیمیایی یا افزایش شدید دوز افزودنی ها پرهیز شود.
-تخلیه پساب یا برداشت اضطراری با نظر مسئول بهداشتی و بر اساس مقررات انجام شود.
نقش محرک های ایمنی:
محرک های ایمنی با فعال سازی و تقویت سازوکارهای دفاعی ذاتی میگو می توانند حساسیت میزبان را در برابر عوامل بیماری زا کاهش داده و مقاومت بافت های هدف را افزایش دهند. از آنجا که تاکنون واکسن تجاری مؤثری با حفاظت پایدار برای مقابله با بیماری لکه سفید در شرایط معمول مزرعه ای در دسترس نیست، استفاده هدفمند از ترکیباتی مانند پروبیوتیک ها، پری بیوتیک ها، سین بیوتیک ها، بتاگلوکان ها، ویتامین ها، مواد معدنی و ترکیبات گیاهی می تواند به بهبود آمادگی سیستم ایمنی و افزایش تاب آوری میگو کمک کند. بااینحال، این ترکیبات باید به عنوان بخشی از یک برنامه جامع پیشگیری و در کنار امنیت زیستی، تغذیه مناسب و مدیریت صحیح شرایط محیطی استفاده شوند.
نقش پروبیوتیک ها در افزایش تاب آوری میگو:
پروبیوتیک ها میکروارگانیسم های زنده ای هستند که در صورت مصرف به مقدار کافی و در شرایط مناسب، می توانند آثار مفیدی برای میزبان یا محیط پرورش ایجاد کنند. اثر پروبیوتیک ها در برابر ویروس سندروم لکه سفید معمولاً مستقیم و ویروس کش نیست؛ بلکه از طریق بهبود سلامت روده، ایجاد رقابت با میکروارگانیسم های فرصت طلب، تولید آنزیم ها و متابولیت های مفید و تعدیل پاسخ های ایمنی میگو اعمال می شود.
مرورهای علمی و نتایج مطالعات چالش آزمایشی نشان داده اند که برخی سویه های پروبیوتیکی می توانند تاب آوری میگو را در برابر WSSV افزایش دهند. بااینحال، میزان این اثر به نوع و سویه پروبیوتیک، دوز مصرف، روش تجویز و شرایط محیطی و مدیریتی مزرعه وابسته است. مهم ترین سازوکارهای احتمالی اثر پروبیوتیک ها عبارتند از:
- تقویت یکپارچگی اپیتلیوم و سد مخاطی روده؛
- رقابت با میکروارگانیسم های فرصت طلب بر سر مواد مغذی و جایگاه های اتصال؛
- تولید آنزیم های گوارشی مانند پروتئاز، آمیلاز و لیپاز؛
- تعدیل میکروبیوتای روده و کمک به بهبود هضم و جذب مواد مغذی؛
- تحریک کنترلشده هموسیت ها و برخی مسیرهای ایمنی ذاتی؛
- کمک به کاهش فشار ناشی از عفونت های ثانویه باکتریایی.
جمع بندی:
کنترل بیماری لکه سفید نباید از زمان مشاهده علائم بالینی یا افزایش تلفات آغاز شود؛ بلکه اقدامات پیشگیرانه باید از مرحله انتخاب پست لارو، آماده سازی استخر و طراحی برنامه امنیت زیستی مورد توجه قرار گیرند. استفاده از پست لاروهای سالم با وضعیت بهداشتی مشخص، مدیریت صحیح آب و بستر، انتخاب تراکم متناسب با ظرفیت مزرعه، تغذیه دقیق و تشخیص زودهنگام، از مهم ترین پایه های کاهش خطر بروز و گسترش ویروس WSSV به شمار می روند.
پروبیوتیک ها، پری بیوتیک ها، سین بیوتیک ها و محرک های ایمنی می توانند با حمایت از سلامت روده، تقویت پاسخ های ایمنی ذاتی و افزایش تاب آوری میگو، بخشی از برنامه کنترل بیماری باشند. بااینحال، این افزودنی ها باید بهعنوان ابزارهای حمایتی و در چارچوب یک برنامه مدیریتی یکپارچه به کار روند، نه به عنوان جایگزینی برای امنیت زیستی و مدیریت صحیح مزرعه. راهبرد مؤثر مقابله با بیماری لکه سفید بر ترکیب امنیت زیستی، مدیریت عوامل استرس زا، حفظ کیفیت آب و بستر، تغذیه مناسب، پایش مستمر و استفاده هدفمند از افزودنی های علمی استوار است. هرچه این برنامه جامع تر و وابستگی آن به یک محصول منفرد کمتر باشد، احتمال موفقیت در پیشگیری و کاهش خسارت های ناشی از بیماری بیشتر خواهد بود.
