مقدمه
با ورود به فصل پاییز و زمستان، بارش و رطوبت نسبی هوا افزایش و دما کاهش مییابد. طی این فصول، رطوبت ناشی از بارش، چکهکردن سقف، میعان بخار آب، نشتی لولهها و آبشخورها و ضعف تهویه میتواند وارد بستر، انبار خوراک و آخور شود. هر یک از این بخشها با چالشهای خاص خود همراه است و در مجموع میتواند مشکلات جدی مانند ورم پستان، آسیب به سم و لنگش، افت کیفیت خوراک، کپکزدگی و در نهایت افت مصرف خوراک و تولید را به دنبال داشته باشد. در ادامه، این مشکلات در سه بخش بستر، انبار خوراک و آخور بررسی میشود.
۱. بستر
اگر سازههای گاوداری خرابی یا ضعف داشته باشند، رطوبت ناشی از بارش میتواند باعث گلشدن بستر شود. بهتر است پیش از شروع بارشها، نشتی سقف، ناودانها و مسیر خروج آب، دیوارها و درها، زهکشی کف بهاربندها و محوطه، سیستم جمعآوری کود، محل آخورها و آبشخورها و انبار بررسی شوند.
بستر مرطوب یکی از عوامل کاهش سلامت و رفاه گاوها است. در پاییز و زمستان، کند بودن خشکشدن بستر، افزایش رطوبت نسبی و کاهش تهویه، شرایط را برای رشد عوامل بیماریزا بیش از پیش فراهم میکند. گاو برای حفظ سلامت و عملکرد مطلوب به حدود ۱۲ تا ۱۳ ساعت دراز کشیدن در شبانهروز نیاز دارد. بروز این رفتار به عوامل زیادی از جمله کیفیت و خشکی بستر بستگی دارد و رطوبت بالای بستر میتواند آسایش دام را تحت تاثیر قرار دهد.
پیامدهای رطوبت بالای بستر
۱. کاهش زمان نشخوار
نشخوار جزء مهمی از فرآیند هضم در حیوانات نشخوارکننده است و نقش اصلی آن تجزیه فیزیکی مواد علوفهای برای تسهیل عبور آنها از شکمبه به بخشهای بعدی دستگاه گوارش است. جویدن در طول نشخوار ترشح بزاق را تحریک میکند. بزاق با روانکردن مسیر و لقمه، بلع را آسان کرده و چون غلظت بالایی از بافرها دارد، به حفظ pH شکمبه در سطح ثابت و در نتیجه حفظ فعالیت میکروبی شکمبه کمک میکند.
نشخوار در درجهی اول در شب و طی دورههای استراحت بعدازظهر رخ میدهد. گاوها میتوانند در حالت ایستاده نشخوار کنند، اما ترجیحاً دراز میکشند و معمولاً به پهلوی چپ میخوابند تا موقعیت شکمبه بهینه شود. میانگین زمان نشخوار در گاوهای شیری بدون بیماری و استرس، حدود ۷٫۷ ساعت در روز در گاوهای شکم اول و حدود ۸٫۷ ساعت در روز در گاوهای چندشکمزا تخمین زده شده است و بخش عمدهی آن در حالت درازکش انجام میشود.
این الگوها میتوانند تحت تأثیر شرایط محیطی تغییر کنند. در بستر مرطوب، دام زمان کمتری دراز میکشد و در نتیجه ممکن است زمان نشخوار کاهش یابد. این وضعیت میتواند به کاهش ظرفیت بافری و pH شکمبه، کاهش هضم فیبر و در نهایت افت تولید و چربی شیر منجر شود.
۲. افزایش احتمال بروز ورم پستان
ورم پستان یکی از مهمترین بیماریهای عفونی در گاوهای شیری است و در بسیاری از موارد، عوامل بیماریزای محیطی نقش مهمی در بروز آن دارند. بستر محل تماس مستقیم بدن و بهویژه پستان گاو با محیط جایگاه است؛ بنابراین میزان رطوبت و آلودگی میکروبی آن تأثیر زیادی بر بهداشت پستان دارد. رطوبت یکی از اجزای ضروری رشد باکتری است. با شروع بارش، بستر و محوطه خیس میشود و با کود و ادرار مخلوط میشود و شرایط مناسبی برای رشد و تکثیر باکتریهای بیماریزای محیطی ایجاد میکند.
مهمترین عوامل ورم پستان مرتبط با بستر، استرپتوکوکهای محیطی مانند Streptococcus uberis و کلیفرمهایی مانند Escherichia coli و Klebsiella هستند. هرچه مادهی خشک بستر کمتر (رطوبت بیشتر) باشد، بار باکتریایی آن میتواند بیشتر شود و مادهی خشک پایینتر بستر با شمار بیشتر استرپتوکوک همراه گزارش شده است. جنس بستر نیز مؤثر است؛ برای مثال بسترهای آلی مانند خاکاره برای رشد کلبسیلا مساعدتر از شن هستند.
هنگامی که گاو برروی بستر مرطوب و آلوده دراز میکشد، سرپستانکها تماس بیشتری با عوامل بیماریزای محیط پیدا میکنند. این باکتریها میتوانند اطراف دهانهی سرپستانک تجمع پیدا کنند، از مجرای آن وارد غدهی پستانی شوند و موجب عفونت و التهاب بافت پستان شوند. وقتی گلآلودگی محوطه و کثیفی بدن گاو هم اضافه شود، آلودگی بیشتری به پستان میرسد. در ماههای پربارش، افزایش گلآلودگی و افت بهداشت گاو با افزایش شمار سلولهای سوماتیک شیر همراه بوده است.
بنابراین، افزایش رطوبت بستر، بهویژه در شرایطی که نظافت و تعویض بستر بهدرستی انجام نمیشود، میتواند بار میکروبی محیط را بالا ببرد و خطر ورم پستان محیطی را در گاوهای شیری افزایش دهد. این پیامد هزینه هم دارد؛ گاوهایی که از ورم پستان کلبسیلایی جان سالم به در میبرند ممکن است به ورم مزمن مبتلا شده و بهدلیل سلولهای سوماتیک بالا و افت تولید، حذف شوند. به همین دلیل، خشک و تمیز نگهداشتن بستر یکی از مؤثرترین راههای پیشگیری است.
۳. افزایش احتمال بروز لنگش و آسیب به سم
با افزایش رطوبت بستر در شروع بارندگیهای پاییز و زمستان، سم گاوها مدت بیشتری در تماس با رطوبت است. بافت شاخی سم قابلیت جذب آب داشته و با تماس مداوم با بستر مرطوب، آب را جذب کرده و نرمتر میشود و مقاومتش در برابر سایش و آسیب کاهش مییابد. بنابراین در چنین شرایطی احتمال بروز ضایعات سم و آسیبهای ناشی از فشار و ضربه افزایش مییابد.
از سوی دیگر، بستر مرطوب و آلوده، بهویژه در صورت تجمع فضولات، شرایط مناسبی برای رشد و انتقال عوامل بیماریزای عفونی سم فراهم میکند؛ بیماریهایی مانند درماتیت بینانگشتی، پوسیدگی سم، درماتیت انگشتی و فرسایش پاشنه. این بیماریها با ایجاد التهاب، زخم و درد، حرکت دام را مختل کرده و احتمال لنگش را افزایش میدهند. بهعلاوه، فرسایش بافت شاخی پاشنه با کاهش خاصیت ضربهگیری سم همراه است و میتواند توزیع طبیعی وزن را تغییر دهد. این تغییر فشار بر بخشهایی از کف سم را افزایش میدهد و احتمال بروز ضایعاتی مانند زخم کف سم را بالا میبرد. این زخم معمولاً در ناحیهی اتصال کف و پاشنه شکل میگیرد.
همانطور که اشاره شد، گاو تمایل کمتری برای دراز کشیدن و استراحت برروی بستر مرطوب دارد، زمان بیشتری ایستاده میماند و فرصت خشکشدن سم هم کاهش مییابد. علاوه بر این، ارتباط بین طولانیشدن زمان ایستادن و بروز لنگش گزارش شده است، هرچند میزان دقیق این ارتباط مشخص نیست.
بنابراین، تداوم رطوبت بستر با افزایش خطر آسیبهای بافت شاخی و بیماریهای عفونی سم همراه است و احتمال بروز لنگش را هم بالا میبرد. لنگش در نهایت به کاهش تحرک، افت مصرف خوراک و کاهش عملکرد تولیدی گاو منجر میشود.
۲. انبار خوراک
۱. کپکزدگی و رشد قارچ در خوراک
بسیاری گمان میکنند قارچها تنها به گرما نیاز دارند، درحالیکه رطوبت و مدت نگهداری نیز در رشد آنها نقش بسزائی دارند. در فصل سرما، دمای پایین رشد کپک را کند میکند، ولی عامل اصلی مشکل، رطوبت است. با افزایش بارش و رطوبت نسبی هوا، چکهکردن سقف، تراکم بخار آب برروی سازهی انبار و نفوذ رطوبت از کف و دیوارها، رطوبت انبار بالا میرود. تهویهی ضعیف و بستهنگهداشتن انبار نیز باعث ماندگاری این رطوبت میشود. در چنین شرایطی، خوراکی که با رطوبت مناسب وارد انبار شده است، در طول دورهی انبارداری رطوبت بیشتری جذب کرده و به محیطی مناسب برای رشد کپک تبدیل میشود.
یونجه و کاه بهدلیل حجم بالا و نحوهی چیدمان در انبار، معمولاً در نزدیکی یا تماس با سقف و دیوار قرار میگیرند و لایههای بیرونی و پایینی آنها زودتر رطوبت را جذب میکنند. کنسانتره و دانههای غلات اگر مستقیم برروی زمین یا بدون پالت انبار شوند و گردش هوا در نظر گرفته نشود، از کف رطوبت دریافت کرده و کلوخه میشوند. هرچه میزان رطوبت اولیهی خوراک بیشتر باشد، حتی نفوذ مقدار کمی رطوبت اضافی هم احتمال رشد قارچها را افزایش میدهد.
بعضی از قارچها در زمان رشد، ترکیبات سمی به نام مایکوتوکسین تولید میکنند. بخشی از این سموم از مزرعه و پیش از برداشت وارد خوراک میشوند و رطوبت انبار خطر آنها را تشدید میکند. این سموم حتی پس از از بین رفتن کپک در خوراک باقی میمانند و با چشم دیده نمیشوند. اثر آنها معمولاً مزمن و تدریجی است، به نوع سم، میزان مصرف و مدت مصرف بستگی دارد و به شکل ضعف سیستم ایمنی، اختلال باروری، کاهش مصرف خوراک و افت تولید شیر نمود پیدا میکند.
بوی کپک یا ماندگی، گرد یا لکههای سفید، سبز و خاکستری، کلوخهشدن و گرمشدن خوراک میتواند نشانهای از فعالیت قارچها و آلودگی خوراک به سموم قارچی باشد. اما فقدان این علائم بهمعنای سالمبودن خوراک نیست، چون بخشی از آلودگی با چشم دیده نمیشود و برای اطمینان باید آن را در آزمایشگاه بررسی کرد.
۲. افت کیفیت و ارزش غذایی خوراک
کپکها علاوه بر تولید سموم، ارزش غذایی خوراک را هم کاهش میدهند. در خوراک مرطوب، کپکها و باکتریها برای رشد از مواد مغذی خوراک استفاده کرده و طی این فرآیند گرما تولید میشود. اگر تودهی خوراک بزرگ و تهویهی انبار نامناسب باشد، این گرما در عمق توده جمع شده و دما بالا میرود. در دماهای بالا، پروتئین به شکلی درمیآید که در دستگاه گوارش دام قابل هضم نیست، در حالی که در آزمایشگاه همچنان به مقدار کافی در خوراک گزارش میشود. فساد خوراک فقط به کاهش انرژی و پروتئین محدود نمیشود و ویتامینها، بهویژه ویتامینهای محلول در چربی، نیز تخریب میشوند. از سوی دیگر، تغییر بو و طعم خوراک مرطوب و کپکزده باعث کاهش خوشخوراکی و در نتیجه کاهش مصرف ماده خشک در دام میشود.
این اثرها در نهایت به شکل افت تولید شیر، ضعف باروری و کندی رشد و وزنگیری دیده میشوند. علاوه بر افت شاخصهای تولیدی، هزینهی دورریز خوراک فاسد و تهیهی مجدد خوراک هم بر دامدار تحمیل میشود. از آنجا که این اثرها تدریجیاند، معمولاً دیر به رطوبت انبار ربط داده میشوند و زمانی متوجه آنها میشویم که خسارت وارد شده است. به همین دلیل، اصلاح سازه و تهویه و کنترل رطوبت انبار معمولاً بسیار ارزانتر از جبران خسارتهای بعدی است.
مطالعهٔ مرتبط
برای مرور نکات نگهداری خوراک، مقالهٔ افزایش ماندگاری خوراک دام را بخوانید.
۳. خیسشدن خوراک در آخور
۱. نوع و جنس آخور
در فصل سرما، آخور مستقیماً با رطوبت، بارش و یخزدگی درگیر است و نوع و جنس آن در میزان نگهداری رطوبت نقش قابلتوجهی دارد. آخورهای بتنی با سطح زبر یا ترکخورده، رطوبت و بقایای خوراک را در خود نگه میدارند و باعث افزایش رطوبت خوراک و احتمال رشد کپک در آخور میشوند. بهتر است سطح آخور صاف و نفوذناپذیر باشد و شیب مناسبی برای خروج آب شستوشو داشته باشد.
رطوبت میتواند از طریق بارش مستقیم و چکهکردن از سقف وارد آخور شود. همچنین در صورت نزدیکی آخور و آبشخور، احتمال سرریز و نشتی آب به آخور وجود دارد. جانمایی و ساختار درست آخور و آبشخور و بررسی دورهای سقف و ناودانها میتواند از بروز مشکلات بعدی جلوگیری کند.
۲. تعداد دفعات خوراکدهی
در فصول مرطوب و همراه با بارش، بهتر است تعداد دفعات خوراکدهی بیشتر شود و حجم زیادی خوراک یکجا در آخور ریخته نشود تا خوراک در آخور نماند. خوراکی که ساعتها در آخور باقی میماند، رطوبت جذب میکند، زودتر گرم و تخمیر میشود و ارزش غذایی و کیفیت آن کاهش مییابد.
۳. پوشآپ خوراک
دامها هنگام خوردن، خوراک را با زبان از دسترس خود دور میکنند و بخشی از آن در فاصلهی دور از آخور میماند. در فصل سرما، این خوراک با رطوبت هوا و چکهی سقف زودتر خیس میشود. پوشآپ (Push up)، یعنی نزدیککردن مکرر خوراک به دام در طول روز، هم مصرف خوراک را تحریک میکند و هم از ماندن و فاسدشدن خوراک در گوشهها جلوگیری میکند. این کار برای دامهای ضعیفتر که دیرتر به آخور میرسند اهمیت بیشتری دارد.
۴. یخزدگی خوراک و آب در آخور
در صبحهای سرد، خوراک و آب باقیمانده در آخور و آبشخور ممکن است یخ بزند. خوراک یخزده خوشخوراکی کمتری دارد و دام آن را کمتر میخورد. مصرف خوراک و آب سرد و یخزده نیز میتواند بر دستگاه گوارش اثر بگذارد. جمعآوری بقایا و جلوگیری از جمعشدن آب در آخور به کاهش این مشکل کمک میکند.
۵. بهداشت آخور
بقایای خوراک مرطوب در آخور بهسرعت تخمیر میشود و کپک میزند. اگر خوراک تازه روی آن ریخته شود، خوراک جدید هم دچار فساد میشود و بوی نامطبوع آخور باعث کاهش مصرف خوراک میشود. بهتر است بقایای خوراک پیش از هر نوبت خوراکدهی جمعآوری شود و در صورت نیاز آخور شسته و خشک شود.
مصرف خوراک فاسد یا تخمیرشدهی آخور، علاوه بر کاهش مصرف و افت تولید، میتواند به اختلالات گوارشی مانند اسیدوز تحتحاد، نفخ و اسهال منجر شود. بقایای مرطوب آخور محیط مناسبی برای رشد باکتریها و کپکها هم هست و دامها از طریق تماس با آن میتوانند آلوده شوند. به همین دلیل، بهداشت آخور فقط یک مسئلهی ظاهری نیست و مستقیماً برروی سلامت و عملکرد گله اثر میگذارد.
جمعبندی
رطوبت در پاییز و زمستان از سه مسیر بستر، انبار خوراک و آخور به گاوداری وارد میشود و پیامدهای آن، از ورم پستان و لنگش تا کپکزدگی، افت کیفیت خوراک و کاهش مصرف، در نهایت به افت تولید و افزایش هزینه منجر میشود. بررسی سازه و تهویه پیش از شروع بارشها، حفظ خشکی بستر، نگهداری درست خوراک و بهداشت آخور، از مؤثرترین اقدامهای پیشگیرانه هستند.


