تغذیه به عنوان یکی از عوامل کلیدی در پرورش و حفظ سلامت آبزیان محسوب می شود. مدیریت تغذیه و استفاده از خوراک مناسب، علاوه بر افزایش رشد در آبزیان نقش مهمی در تضمین کیفیت محصول نهایی نیز ایفا می کند. لذا استفاده از خوراک مناسب که دارای ترکیبی متعادل از پروتئین ها، ویتامین ها، مواد معدنی و چربی های ضروری باشد و بتواند نیازهای تغذیه ای ماهیان را به خوبی برآورد کند، الزامی است.
مقدمه:
مدیریت صحیح تغذیه مهم ترین عامل در کاهش هزینه های تولید در مزارع پرورش ماهی محسوب می شود. به طور معمول 50 تا 70 درصد هزینه های جاری مزرعه مربوط به خوراک است، بنابراین هرگونه بی دقتی در غذادهی می تواند منجر به افزایش ضریب تبدیل غذایی (FCR) و کاهش سودآوری شود. کاهش حتی 0/1 واحد در ضریب تبدیل غذایی در مقیاس چند تن تولید، صرفه جویی قابل توجهی در مصرف خوراک ایجاد می کند. بنابراین مدیریت تغذیه نه تنها یک مسئله فنی، بلکه یک تصمیم اقتصادی مهم در مزرعه است.
متابولیسم انرژی:
ترکیبات غذایی را می توان به دو گروه انرژی زا و غیرانرژی زا تقسیم بندی کرد. پروتئین ها، چربی ها و کربوهیدرات ها در زمره مواد غذایی انرژی زا قرار میگیرند، در حالیکه ویتامین ها و مواد معدنی جزء ترکیبات غیرانرژی زا محسوب می شوند. این ترکیبات دارای کارکردهای فیزیولوژیک و بیوشیمیایی متعددی هستند و در تعیین میزان کارآیی غذا نقش بسیار مهمی ایفا می کنند. نخستین وظیفه غذا در آبزیان، تأمین انرژی مورد نیاز برای حفظ بقا، رشد و تولید مثل است. از مزایای مصرف انرژی در آبزیان این است که نخست، این جانوران خونسرد بوده و برای حفظ دمای بدن خود در برابر تغییرات دمای محیط انرژی مصرف نمیکنند؛ دوم آنکه دفع ترکیبات نیتروژنی در آبزیان نسبت به حیوانات خونگرم با صرف انرژی کمتری انجام میشود.
ضریب تبدیل غذایی:
ضریب تبدیل غذایی (Feed Conversion Ratio) نشان دهنده میزان خوراک مصرفی برای تولید یک کیلوگرم افزایش وزن در ماهی است. هرچه این عدد پایین تر باشد، کارآیی خوراک بالاتر خواهد بود.
عوامل مؤثر بر FCR عبارتند از:
– کیفیت خوراک ( تامین ترکیبات مود نیاز ماهی و عاری بودن ازکپک و آلودگی میکروبی)
– دمای آب
– تراکم ذخیره سازی
– سلامت ماهی
– مدیریت صحیح غذا دهی
در شرایط استاندارد، ضریب تبدیل در پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان (Oncorhynchus mykiss) معمولاً بین 1 تا 1/2 متغیر است. افزایش این عدد نشانه وجود مشکل در مدیریت یا کیفیت خوراک می باشد.
تراکم مناسب پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان:
تراکم پرورش یکی از مهم ترین عوامل تعیینکننده در مدیریت تغذیه ماهی است، زیرا افزایش تراکم باعث بروز استرس فیزیولوژیک (افزایش کورتیزول)، کاهش اشتها و افت فعالیت آنزیم های گوارشی می شود.
در تراکم های بالا رقابت غذایی افزایش یافته و یکنواختی رشد کاهش می یابد که در نهایت ضریب تبدیل غذایی را افزایش می دهد. همچنین تراکم زیاد از طریق کاهش کیفیت آب (افزایش آمونیاک و کاهش اکسیژن محلول) به صورت غیرمستقیم مصرف خوراک و راندمان جذب مواد مغذی را کاهش می دهد. در جدول زیر تراکم مناسب برای تولید بهینه در ماهی قزل آلای رنگین کمان آورده شده است.
| جدول 1: تراکم مناسب پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان | ||||||||||||
| مقدار ماهی و آب | بچه ماهی | انگشت قد | متوسط | ماهی بازاری | ||||||||
| ماهی 2 گرمی | ماهی 5 گرمی | ماهی 25 گرمی | ماهی 100 گرمی | 250 گرمی | 500 گرمی | |||||||
| از | تا | از | تا | از | تا | از | تا | از | تا | از | تا | |
| وزن ماهی (کیلوگرم در متر مکعب) | 2/5 | 5 | 5 | 10 | 10 | 20 | 10 | 25 | 15 | 25 | 15 | 25 |
| تعداد ماهی (در متر مکعب) | 1250 | 2500 | 1000 | 2000 | 400 | 800 | 100 | 250 | 60 | 100 | 30 | 50 |
| بیشترین آب مورد نیاز در دمای 5 درجه سانتی گراد (لیتر در دقیقه در متر مکعب) | 3 | 6 | 4 | 7 | 4 | 8 | 3 | 8 | 3 | 6 | 2 | 3 |
| بیشترین آب مورد نیاز در دمای 20 درجه سانتی گراد (لیتر در دقیقه در متر مکعب) | 4 | 8 | 5 | 10 | 6 | 11 | 5 | 11 | 5 | 8 | 3 | 5 |
| منبع: کتاب Small-scale rainbow trout farming | ||||||||||||
تاثیر کیفیت آب بر مصرف خوراک:
کیفیت آب تأثیر مستقیم بر اشتها و توان هضم ماهی دارد. افزایش آمونیاک، کاهش اکسیژن محلول، یا نوسانات شدید دمایی باعث کاهش مصرف خوراک و افزایش استرس می شود. بنابراین در شرایط کمبود اکسیژن محلول در آب، ماهی ابتدا اشتهای خود را از دست داده و در صورت ادامه شرایط نا مطلوب، رشد متوقف می شود. بنابراین قبل از هر وعده غذادهی، بررسی پارامترهای فیزیکوشیمیایی آب ضروری است.
| جدول2: خصوصیات فیزیکوشیمیایی آب برای تکثیر و پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان | |
| درجه حرارت مناسب تکثیر و تخم کشی | ۱۰- ۴/۵ درجه سانتی گراد |
| درجه حرارت مناسب انکوباسیون و پرورش لارو بچه ماهی | ۱۲-۸ درجه سانتی گراد |
| درجه حرارت مناسب پرورش تا وزن بازاری | ۱۸-۱۲ درجه سانتی گراد |
| pH | ۸/۴-۶/۴ |
| اکسیژن محلول در آب (O2) | ۱۳-۶ میلی گرم در لیتر |
| کربن دی اکسید محلول در آب (CO2) | کمتر از ۱۲ میلی گرم در لیتر- مناسب 2 میلی گرم در لیتر |
| سختی کل | ۵۰۰-۴۰۰ میلی گرم در لیتر |
| هدایت الکتریکی | ۴۳۲ میکروموس |
| آمونیاک (NH3) | کمتر از ۰/۰۳ میلی گرم در لیتر |
| آمونیوم (NH+4) | تا ۵ میلی گرم در لیتر |
| مواد معلق برای انکوباسیون | کمتر از ۶ میلی گرم در لیتر |
| مواد معلق برای بچه ماهی | کمتر از ۲۰ میلی گرم در لیتر |
| کلسیم | ۸۰-۵۲ میلی گرم در لیتر |
| منیزیم | ۲۰ میلی گرم در لیتر |
| فسفات، آهن، جیوه، روی، کادمیوم | هر کدام کمتر از ۰/۱ میلی گرم در لیتر |
| منبع: کتاب کتاب راهنمای پرورش قزل آلا تالیف رضا فراهانی
|
|
غذادهی:
ماهیان پرورشی به دلیل زندگی در شرایط محصور امکان دسترسی به غذای طبیعی را ندارند، به همین دلیل تامین احتیاجات آبزیان از طریق خوراک خشک از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. در جدول زیر به اختصار مزایای استفاده از خوراک خشک در مزارع آبزیان آورده شده است:
| جدول3: مزایای و معایب استفاده از خوراک خشک در آبزیان | |||
| نوع غذا | ترکیبات | مزیت | معایب |
| غذای خشک | پودر آسیاب شده ترکیبات مغذی با منبع گیاهی و جانوری | · پایداری در آب
· کیفیت ثابت · هزینه نگهداری پایین · هزینه حمل و نقل پایین تر |
· گران
· مقبولیت پایین برای بعضی از گونه های آبزی
|
بنابراین پس از معرفی ماهی به مزرعه و انجام سازگاری، خوراک دهی آغاز می گردد. کارخانه های تولید کننده خوراک آبزیان، طیف وسیعی از خوراک را برای گونههای گرمابی مانند کپور و تیلاپیا معمولاً به حدود ۳۲ درصد پروتئین نیاز دارند، در حالیکه گونههای سردآبی مانند قزلآلا به ۴۰ تا ۴۲ درصد پروتئین در جیره احتیاج دارند.
زمان مناسب تغذیه ماهی:
غذادهی یکی از مهم ترین و پر هزینه ترین بخش های مدیریت تولید در مزارع پرورش آبزیان به شمار می رود و بخش قابل توجهی از هزینه های جاری مزرعه به تأمین خوراک اختصاص دارد. از این رو، مدیریت صحیح تغذیه نقش اساسی در کاهش هزینه ها، بهبود ضریب تبدیل غذایی و افزایش سودآوری دارد.
در شرایط نامساعد محیطی نظیر افزایش یا کاهش شدید دمای آب، وقوع طوفان، کاهش اکسیژن محلول یا سایر تنش های محیطی، توصیه می شود از غذادهی خودداری شود. در چنین شرایطی، ماهیان دچار کاهش اشتها شده و فعالیت متابولیکی آنها افت می کند؛ در نتیجه حتی در صورت مصرف خوراک، فرآیند هضم و جذب مواد مغذی به طور کامل انجام نمی شود و بخشی از خوراک به صورت ضایعات دفع خواهد شد که این امر علاوه بر افزایش هزینهها، موجب کاهش کیفیت آب نیز میشود.
برنامه غذادهی باید در ساعات مشخص و به صورت منظم انجام گیرد تا ماهیان به الگوی تغذیه ای ثابت عادت کرده و بهره وری مصرف خوراک افزایش یابد. مقدار خوراک مصرفی نیز باید بر اساس میانگین وزن و طول ماهیان، دمای آب و شرایط فیزیولوژیک آنها تعیین شود. بنابراین، پایش منظم رشد و نمونه برداری دوره ای از جمعیت ضروری است تا از غذادهی بیش از حد یا کمتر از نیاز جلوگیری شود؛ زیرا هر دو حالت می تواند موجب افزایش ضریب تبدیل غذایی، افت رشد و کاهش بازده اقتصادی گردد.
نشانه های غذادهی بیش از حد:
– باقی ماندن خوراک در کف استخر
– افزایش آمونیاک و کاهش اکسیژن آب
– افزایش کدورت آب
– بروز بیماری های گوارشی
علائم غذادهی کمتر از مقدار مورد نیاز:
– رشد ناهمگون گله
– افزایش رقابت و استرس در گله
– افزایش طول دوره پرورش
محاسبه مقدار غذای مورد نیاز ماهی قزل آلا:
میزان غذای مورد نیاز در آبزیان باید مطابق با اندازه و سن ماهی تعیین و محاسبه شود. برای محاسبه میزان خوراک مراحل زیر انجام می شود:
1- تعیین وزن متوسط ماهیان موجود در استخر
2- تعیین تعداد ماهیان موجود در استخر
3- محاسبه توده زنده (بیوماس) موجود در استخر
4- بدست آوردن درصد غذای مورد نیاز با توجه به دمای آب ( براساس جدول شماره 4)
مثال: اگر در یک مزرعه پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان، تعداد 150 هزار قطعه بچه ماهی با وزن متوسط 10 گرم و در درجه حرارت آب 14 درجه سانتی گراد موجود باشد، میزان غذای مورد نیاز براساس جدول غذایی به روش زیر محاسبه می گردد:
نکته: درصد غذای مورد نیاز براساس جدول روی کیسه خوراک: ۴.۱ درصد
(گرم) 61500 =
معادل ۶۱.۵ کیلوگرم غذای مورد نیاز برای یک روز
| دما (°C) | 0.2–1.5 | 1.5–5 | 5–12 | 12–25 | 25–40 | 40–60 | 60–90 | 90–130 | 130–180 | >180 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 6 | 3.6 | 2.9 | 2.2 | 1.6 | 1.3 | 1.1 | 0.9 | 0.8 | 0.7 | 0.7 |
| 7 | 3.9 | 3.1 | 2.3 | 1.7 | 1.4 | 1.2 | 1.0 | 0.9 | 0.8 | 0.7 |
| 8 | 4.2 | 3.3 | 2.5 | 1.8 | 1.5 | 1.3 | 1.1 | 0.9 | 0.8 | 0.7 |
| 9 | 4.5 | 3.6 | 2.7 | 2.0 | 1.6 | 1.4 | 1.2 | 1.0 | 0.9 | 0.8 |
| 10 | 4.9 | 3.9 | 2.9 | 2.2 | 1.7 | 1.5 | 1.3 | 1.1 | 1.0 | 0.9 |
| 11 | 5.3 | 4.3 | 3.2 | 2.4 | 1.8 | 1.6 | 1.4 | 1.2 | 1.1 | 1.0 |
| 12 | 5.7 | 4.7 | 3.5 | 2.6 | 2.0 | 1.7 | 1.5 | 1.3 | 1.1 | 1.1 |
| 13 | 6.1 | 5.0 | 3.8 | 2.8 | 2.2 | 1.8 | 1.6 | 1.4 | 1.2 | 1.1 |
| 14 | 6.6 | 5.4 | 4.1 | 3.0 | 2.4 | 2.0 | 1.8 | 1.5 | 1.3 | 1.2 |
| 15 | 7.2 | 5.8 | 4.4 | 3.2 | 2.6 | 2.2 | 2.0 | 1.6 | 1.4 | 1.3 |
| 16 | 7.8 | 6.3 | 4.8 | 3.4 | 2.8 | 2.4 | 2.2 | 1.7 | 1.5 | 1.4 |
| 17 | 8.3 | 6.8 | 5.2 | 3.6 | 3.0 | 2.5 | 2.3 | 1.8 | 1.6 | 1.5 |
| 18 | 8.7 | 7.2 | 5.5 | 3.8 | 3.2 | 2.6 | 2.4 | 1.9 | 1.7 | 1.6 |
| جدول 5: طول دوره پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان در دماها و وزن های مختلف | |||
| دمای آب | وزن ماهی | طول دوره پرورش | طول کل دوره پرورش |
| 6-9 | 5-20 | 42 | 305 |
| 20-50 | 71 | ||
| 50-150 | 93 | ||
| 150-300 | 99 | ||
| 9-12 | 5-20 | 32 | 241 |
| 20-50 | 60 | ||
| 50-150 | 67 | ||
| 150-300 | 82 | ||
| 12-15 | 5-20 | 5/25 | 5/182 |
| 20-50 | 45 | ||
| 50-150 | 50 | ||
| 150-300 | 5/62 | ||
| منبع: جیره نویسی تغذیه آبزیان تالیف دکتر حشمت سپهری مقدم | |||
محاسبه خوراک مورد نیاز قزلآلای رنگینکمان
| شرح محاسبه | فرمول | نتیجه |
|---|---|---|
| اختلاف وزن هر ماهی | 20 − 5 | 15 گرم |
| مدت زمان رسیدن به وزن هدف | — | 25.5 روز |
| رشد روزانه هر ماهی | 15 ÷ 25.5 | 0.588 گرم در روز |
| افزایش وزن کل در یک روز | 0.588 × 100,000 | 58,800 گرم (58.8 کیلوگرم) |
| افزایش وزن کل در 25.5 روز | 58.8 × 25.5 | 1,499.4 کیلوگرم |
| خوراک مورد نیاز با FCR = 1.5 | 1,499.4 × 1.5 | 2,249.1 کیلوگرم |
نتیجه نهایی
خوراک مورد نیاز برای 100,000 قطعه ماهی جهت رسیدن از وزن 5 گرم به 20 گرم با ضریب تبدیل 1.5 برابر است با:
2,249.1 کیلوگرم خوراک
کاربرد پروبیوتیک و اسیدیفایر در مدیریت تغذیه ماهی قزلآلا رنگینکمان:
پروبیوتیک ها:
پروبیوتیک ها میکروارگانیسم های زنده و مفیدی هستند که با بهبود تعادل فلور میکروبی روده، عملکرد گوارشی را بهبود می دهند. استفاده از پروبیوتیک ها دارای مزایای عملکردی متعددی است که مهم ترین آن شامل موارد زیر می باشد:
– افزایش فعالیت آنزیم های گوارشی
– بهبود جذب مواد مغذی
– کاهش باکتری های بیماری زا
– تقویت سیستم ایمنی
اسیدیفایرها:
اسیدیفایرها با کاهش pH دستگاه گوارش و ایجاد شرایط نامساعد برای رشد باکتری های بیماری زا در خوراک و روده، عملکرد گوارشی آبزیان را بهبود می بخشند و به کاهش اختلالات گوارشی کمک می کنند.
از مهم ترین مزایای استفاده از اسیدیفایرها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- بهبود فرآیند هضم و جذب مواد مغذی
- افزایش قابلیت جذب مواد معدنی
- کاهش بار میکروبی خوراک
- ارتقای سلامت و تعادل میکروبی روده
نقش افزودنی ها در ایجاد ارزش افزوده در تولید:
افزودنی های خوراکی، در صورت انتخاب علمی و مصرف اصولی، بهعنوان یک ابزار مدیریتی مؤثر می توانند بهره وری سیستم پرورش را به طور چشمگیری ارتقا دهند. این ترکیبات با بهینه سازی فرآیندهای فیزیولوژیک و گوارشی، زمینه را برای دستیابی به عملکرد پایدارتر و اقتصادیتر فراهم می کنند.
استفاده هدفمند از افزودنی ها می تواند از طریق موارد زیر ارزش افزوده ایجاد کند:
- بهبود ضریب تبدیل غذایی و استفاده کارآمدتر از خوراک
- کاهش تلفات و افزایش بقا
- کوتاه تر شدن دوره پرورش و تسریع در رسیدن به وزن بازار
- افزایش یکنواختی گله و بهبود کیفیت نهایی محصول
در مجموع، افزودنی ها با ارتقای کارآیی تولید و تثبیت عملکرد، نقش مهمی در افزایش بهره وری و سودآوری مزرعه ایفا می کنند و به تولیدکننده کمک می کنند با ریسک کمتر، بازدهی بیشتری کسب کند.
تأسیسات ذخیره و نگهداری خوراک در مزارع آبزیان:
مدت ماندگاری غذای ماهی تولیدشده در کارخانجات، بسته به دمای محل نگهداری، معمولاً بین ۲ تا ۴ ماه است. در صورتی که خوراک برای مدت طولانی و در شرایط نامناسب انبار شود، ویتامین ها تخریب شده و چربی ها و روغن های موجود در جیره دچار اکسیداسیون و فساد می شوند. این مسئله می تواند ارزش تغذیه ای خوراک و عملکرد آن را کاهش دهد. بنابراین، انبار خوراک در مزارع آبزی پروری باید دارای محیطی خنک، خشک و مجهز به تهویه مناسب باشد تا کیفیت خوراک حفظ شده و از کاهش کارآیی آن در رشد و سلامت آبزیان جلوگیری شود.
نکات کلیدی نگهداری از خوراک در انبار و تنظیم غذا دهی در مزارع:
– تمیز نگهداشتن انبار از هر گونه آلودگی
– ذخیره سازی خوراک در انبار روی پالت
– جلوگیری از ورود حشرات و جوندگان به انبار
– بررسی غذا از نظر رنگ، بافت و بو در طول دوره ی نگهداری خوراک
– بررسی رفتار ماهیان در زمان خوراک گیری
– کاهش غذادهی در زمانی که دما از حد بهینه پرورش آبزیان خارج می شود
– کاهش یا توقف غذادهی در شرایط تنش اکسیژنی
– نگهداری خوراک در مکان با دمای و تهویه مناسب
جمع بندی:
مدیریت تغذیه در پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان نقش اساسی در کاهش هزینه ها و بهبود سودآوری مزرعه دارد، زیرا بخش عمده مخارج تولید مربوط به خوراک است. تنظیم دقیق جیره بر اساس وزن، دمای آب و محاسبه صحیح بیومس، موجب بهبود رشد و کاهش ضریب تبدیل غذایی می شود. کیفیت آب، تراکم مناسب و زمان بندی صحیح غذادهی از عوامل کلیدی در افزایش کارآیی خوراک هستند. استفاده اصولی از افزودنی ها و نگهداری صحیح خوراک نیز به ارتقای سلامت، کاهش تلفات و بهبود کیفیت محصول نهایی کمک می کند.
