افزودنی‌های خوراک دام و طیور نقش مهمی در بهبود عملکرد رشد، افزایش بازده تولید و کاهش هزینه‌های پرورش دارند. استفاده بهینه از این افزودنی‌ها موجب بهبود ضریب تبدیل غذایی و تقویت سیستم ایمنی پرندگان می‌شود که در نهایت به صرفه‌جویی اقتصادی در مزارع تولید طیور منجر می‌گردد. ارزیابی دقیق اقتصادی افزودنی‌ها به تصمیم‌گیری‌های بهتر در انتخاب جیره‌های اقتصادی و عملکردی کمک می‌کند.

 جدول زیر در خصوص نتایج مطالعات مختلف در خصوص  اثرگذاری اقتصادی انواع افزودنی ها است.

منبع	درصد تغییرات	اثرات	افزودنی
Azghadi, M. Aami, et al. 2024	کاهش3/65 درصدی نسبت به گروه شاهد	کاهش ضریب تبدیل خوراک	توکسین بایندر ( A-Guard )
Cai, Fang, et al. 2025	کاهش 6/5 درصدی چربی شکم کاهش 27/4 درصدی افت لاشه افزایش ۹ درصدی وزن روزانه بهبود 1/37 درصدی ضریب تبدیل خوراک کاهش ۲۵ درصدی تلفات	بهبود چربی شکم، کاهش افت لاشه، افزایش وزن روزانه، بهبود ضریب تبدیل، کاهش تلفات	اسیدیفایر (۲.۵ کیلوگرم در هر تن)
Sampath et al. 2025	افزایش ۵ تا ۱۰ درصد مصرف خوراک کاهش ۲۰ تا ۲۵ درصدی بیماری‌ها	افزایش مصرف خوراک، کاهش میزان بیماری‌ها	پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها
Abu et al. 2023	افزایش 11/9 درصدی وزن‌گیری	افزایش وزن‌گیری نسبت به خوراک مش	خوراک پلت

 

مقدمه:

صنعت تغذیه دام و طیور به طور جدی به دنبال راهکارهای نوآورانه برای بهبود تغذیه و خوراک نژادهای جدید طیور است. یکی از این راهکارها، افزودنی‌های خوراکی هستند که موجب افزایش بهره‌وری، بهبود میکروبیوم روده‌ای، کاهش اثرات زیست‌محیطی، رفع نیازهای رفاهی و حفظ سلامت پرندگان می‌شوند. افزودنی‌های کلیدی که فرصت‌هایی برای حفظ بهره‌وری و سلامت طیور فراهم می‌کنند، مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ اما تعریف دقیق افزودنی‌های خوراکی همچنان چالش‌برانگیز است.

تاریخچه استفاده از افزودنی ها در خوراک طیور:

تاریخچه افزودنی‌های خوراکی به شدت با تحولات صنعت طیور گره خورده است. تولید اولیه مرغ‌ها شامل چند مرغ خانگی در حیاط برای تأمین تخم و گوشت مصرف خانواده بود. در آستانه قرن بیستم، دولت‌ها به ویژه در آمریکا و اروپا، تولید تخم مرغ خانگی را برای بهبود وضعیت تغذیه جمعیت تشویق کردند. به تدریج اهمیت تغذیه صحیح درک شد و شواهد حاکی از آن است که بسیاری افراد، در تغذیه، پرورش و انتخاب نژادها اصول علمی را رعایت می‌کردند.

سه رویداد مهم تاریخی بین سال‌های ۱۹۱۸ تا ۱۹۴۵ شامل جنگ جهانی اول (۱۹۱۴–۱۹۱۸)، رکود بزرگ (۱۹۲۹–۱۹۳۹) و جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹–۱۹۴۵)، پیشرفت مرغداری به ویژه در اروپا را شکل دادند. پس از جنگ جهانی دوم تغییرات عمده‌ای رخ داد، چرا که افزایش درآمد خانوارها و رفاه بیشتر در دهه ۱۹۵۰ موجب افزایش تقاضا برای تخم مرغ و گوشت شد.

با تکامل صنعت طیور و افزایش دانش درباره اصول و نیازهای تغذیه‌ای، تغییرات هماهنگ در رژیم‌های غذایی طیور نیز شکل گرفتند. ورود افزودنی‌های خوراکی به رژیم طیور تصادفی نبود؛ به طور تاریخی، کشاورزان برای افزایش بهره‌وری از محصولات طبیعی مانند گیاهان، مواد معدنی و ضایعات برای تکمیل تغذیه حیوانات استفاده می‌کردند.

پیشرفت‌های تغذیه، پیشگیری از بیماری، شرایط پرورش و مدیریت نیز نقش مهمی داشته‌اند. ظهور و پذیرش روزافزون افزودنی‌های خوراکی از عوامل کلیدی این پیشرفت‌ها است.

صنعت مرغ امروزی شاهد پیشرفت‌های بی‌سابقه‌ای در بهره‌وری و عملکرد طی سال‌ها بوده است. امروزه، گوشت مرغ پرمصرف‌ترین پروتئین حیوانی جهان است و انتظار می‌رود این روند ادامه یابد . سال ۲۰۱۸ نقطه عطفی برای این صنعت بود، زمانی که گوشت مرغ جایگزین گوشت خوک به عنوان پرمصرف‌ترین پروتئین حیوانی شد. محبوبیت افزایش‌یافته گوشت مرغ به خاطر نگرانی‌های بهداشتی و مزایای آن نسبت به گوشت قرمز است. گوشت مرغ با کاهش چربی نسبت به دیگر گوشت‌ها، تنوع و سهولت مصرف، گوشت سفید و سالمی است که در تمام انواع غذاها جای می‌گیرد و هیچ محدودیت دینی یا فرهنگی ندارد. قیمت ارزان نیز یکی از عوامل مهم افزایش محبوبیت گوشت مرغ به شمار می‌رود.

پس از تجاری شدن صنعت در دهه ۱۹۶۰، جستجو برای افزودنی‌های خوراکی جدید شدت گرفت، عمدتاً برای حفظ و افزایش بهبودهای بالقوه ژنتیکی. از سال ۱۹۴۰ تا ۱۹۶۶، پیشرفت‌های مهمی در این زمینه رخ داد . صنعت افزودنی خوراکی در قرن بیستم به سبب افزایش تقاضا برای پروتئین حیوانی جمعیت رو‌به‌رشد جهان، رشد چشمگیری داشت. با پیشرفت تغذیه طیور، صنعت نیز توسعه یافت. مرور امکانات پیشرفت تغذیه طیور در صد سال گذشته دشوار است، اما پیشرفت‌های کلیدی عبارتند از:

• ارزیابی مواد اولیه از نظر انرژی و پروتئین
• مفهوم پروتئین ایده‌آل
• فرمولاسیون بر اساس مواد مغذی قابل هضم
• درک بهتر نیازهای مواد مغذی
• فرمولاسیون دقیق‌تر خوراک
• فناوری تولید خوراک
• ظهور افزودنی‌های خوراکی

این پیشرفت‌ها با هدف کاهش هزینه خوراک، افزایش کارایی اقتصادی و کاهش دفع مواد مغذی به محیط زیست انجام شده‌اند.

با افزایش توجه عمومی به محیط زیست، کاهش میزان دفع مواد مغذی از خروجی‌های حیوانی به یک مسئله مهم تبدیل شده است. در گذشته، هدف اصلی فرمولاسیون خوراک تأمین مواد مغذی با کمترین هزینه بود، اما امروزه نگرانی عمده درباره میزان مواد دفع شده (خروجی مواد مغذی) است. سیستم‌های مرغداری صنعتی با مشکل آزادسازی بیش از حد نیتروژن، فسفر و ریزمغذی‌ها در محیط زیست مواجه هستند و باید مسئولیت اثرات زیست‌محیطی خود را به ویژه در کیفیت آب بپذیرند. از منظر تغذیه، راهکار واضح برای تحقق پایداری بلندمدت، تغذیه بر اساس نیاز حیوان با هدف افزایش بهره‌وری و کاهش بار مواد مغذی در کود است.

صنعت طیور یکی از بزرگ‌ترین صنایع غذایی جهان است و پیش‌بینی می‌شود محبوبیت گوشت مرغ به دلیل مزایایی چون کیفیت تغذیه‌ای بالا، طعم مطلوب، چربی کم، دوره تولید کوتاه و قیمت مقرون به صرفه همچنان افزایش یابد. با توجه به نگرانی‌های سلامت عمومی نسبت به مصرف آنتی‌بیوتیک و ممنوعیت‌های بین‌المللی، صنعت مرغ گوشتی به دنبال جایگزین‌های مؤثر است.

افزودنی‌های خوراکی حیوانات در سراسر جهان به دلایل متنوعی استفاده می‌شوند؛ برخی برای تأمین نیازهای مواد مغذی ضروری و برخی برای افزایش عملکرد رشد، مصرف خوراک و بهینه‌سازی استفاده از خوراک به کار می‌روند. وضعیت سلامت حیواناتی که رشد بالایی دارند، یکی از دلایل اصلی به‌کارگیری افزودنی‌های خوراکی است. تحقیقات نشان داده‌اند که استفاده از افزودنی‌های طبیعی و ایمن، راهی مؤثر برای اصلاح عدم تعادل میکروبی، نرمال‌سازی فرایندهای میکروبی دستگاه گوارش، افزایش نرخ رشد و بهره‌وری جوانان طیور از طریق بهبود هضم و استفاده از مواد مغذی جیره و کاهش هزینه‌های خوراک است.

افزودنی‌های خوراکی به دلیل نقش‌های متنوع در بهبود سلامت، عملکرد و پایداری تولید طیور اهمیت فراوانی دارند. بر اساس یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۰، حدود ۶۰٪ تولیدکنندگان جهانی به این شیوه روی آورده‌اند. برای افزایش حداکثری عملکرد تولید، سلامت و رفاه پرندگان با حداقل آلودگی محیطی، شناسایی افزودنی‌های خوراکی مقرون به صرفه و مؤثر ضروری است.
در طول ۱۰۰ سال گذشته و همزمان با تغییرات صورت‌گرفته در افزودنی‌های خوراکی، قوانین مرتبط با این افزودنی‌ها به تدریج برای تضمین ایمنی، کیفیت و اثربخشی محصولات مورد استفاده در خوراک دام و طیور تدوین شده‌اند. کشورهای مختلف، قوانین خاص خود را توسعه داده‌اند که اصول کلی آن‌ها معمولاً برگرفته از مقررات افزودنی‌های غذایی است. اتحادیه اروپا به ویژه از سال ۲۰۰۰، نقش فعالی در تغییر و همسان‌سازی قوانین زنجیره غذایی جهانی ایفا کرده است.

تحولات قانونی استفاده از افزودنی‌های خوراکی

اتحادیه اروپا برای نخستین‌بار گامی اساسی در همسان‌سازی مقررات افزودنی‌ها برداشت، چرا که قوانین هر کشور عضو تا آن زمان از نظر اصول متفاوت بود . بحران‌های بزرگ دهه ۱۹۹۰، از جمله بیماری جنون گاوی (BSE)، آلودگی دیوکسین و نگرانی‌های مربوط به مقاومت ضد میکروبی، نقشی کلیدی در اصلاح و تقویت این قوانین داشتند. نتیجه این تلاش‌ها، تدوین آیین‌نامه EC 1831/2003 بود که تعریفی جامع و گسترده‌تر از افزودنی‌های خوراکی ارائه داد.

همزمان با این تحولات قانونی، بسیاری از کشورها محدودیت‌ها یا ممنوعیت‌هایی را درباره استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی اعمال کرده‌اند. اتحادیه اروپا این ممنوعیت را در سال ۲۰۰۵ آغاز کرد و  پس از آن، وزارت غذا، کشاورزی، جنگل‌داری و شیلات کره جنوبی در سال ۲۰۱۱، اداره غذا و داروی آمریکا (FDA) در سال ۲۰۱۷ و همچنین برزیل و چین در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۲۰ به‌ترتیب مقررات مشابه وضع کردند.

این تغییرات قانونی هم‌زمان با رشد ترجیحات مصرف‌کنندگان به سمت گوشت مرغ تولیدشده بدون استفاده معمول از آنتی‌بیوتیک است که ناشی از نگرانی‌های سلامت عمومی و گرایش به کشاورزی پایدار می‌باشد.

تعریف افزودنی‌های خوراکی

تعریف کلاسیک افزودنی‌های خوراکی در متون اولیه عبارت بود از موادی غیرمغذی که در مقادیر اندک به خوراک پایه افزوده می‌شوند تا رشد یا سایر عملکردهای تولیدی را بهبود دهند، بازده استفاده از خوراک را افزایش دهند، خوراک را حفظ کنند یا به سلامت و متابولیسم حیوان کمک کنند؛ بدون اینکه نیازی از نظر تغذیه‌ای برطرف شود. این تعریف اولیه تنها شامل مواد غیرمغذی بود.

با این حال، به دلایل قانونی، اتحادیه اروپا در سال ۲۰۰۳ این تعریف را گسترش داد و مواد مغذی مانند اسیدهای آمینه، ویتامین‌ها و مواد معدنی نیز به عنوان افزودنی خوراکی به رسمیت شناخته شدند . همچنین تعریف سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، افزودنی خوراکی را چنین تعریف می‌کند: «هر جزء عمداً افزوده شده‌ای که به‌طور معمول به تنهایی به عنوان خوراک مصرف نمی‌شود، خواه ارزش تغذیه‌ای داشته باشد یا نداشته باشد و بر ویژگی‌های خوراک یا محصولات حیوانی تأثیر می‌گذارد» که با تعریف اتحادیه اروپا همسو است .این تغییرات پیچیدگی و ابهام بیشتری را به موضوع افزوده‌اند.

امروزه افزودنی‌های غذایی به صورت گسترده در آماده‌سازی، فرآوری، تولید، نگهداری یا بسته‌بندی غذا به‌کار می‌روند و هدفشان تغییر ویژگی‌های شیمیایی، زیستی، حسی یا فیزیکی مواد است که بیشتر آن‌ها غیرمغذی هستند. عملکردهای مهم این افزودنی‌ها شامل رنگ‌دهنده‌ها، نگهدارنده‌ها، آنتی‌اکسیدان‌ها، تنظیم‌کننده‌های اسیدی، غلیظ‌کننده‌ها، پایدارکننده‌ها، امولسیفایرها، عوامل ضدکلوخه و تقویت‌کننده طعم می‌باشد.

بر اساس آیین‌نامه EC 1831/2003، افزودنی‌های خوراک به موادی، میکروارگانیسم‌ها یا ترکیباتی غیر از مواد خوراکی و پیش‌مخلوط‌ها گفته می‌شود که عمداً به خوراک یا آب افزوده می‌شوند تا به شکل مطلوب موارد زیر را تحت تأثیر قرار دهند:
(i) ویژگی‌های خوراک یا محصولات حیوانی،
(ii) پیامدهای زیست‌محیطی تولید حیوانی،
(iii) عملکرد، سلامت یا رفاه از طریق تأثیر بر میکروفلور روده یا قابلیت هضم خوراک،
(iv) اثرات ضد کوکسیدیوز یا ضد هیستو میناس.

اضافه بر این، ماده‌ای با ماهیت غیرمغذی که رشد یا عملکرد را تحریک می‌کند، کارایی مصرف خوراک را بهبود می‌بخشد و برای سلامت یا متابولیسم حیوان مفید است، نیز جزء افزودنی‌ها محسوب می‌شود. در جیره غذایی طیور، افزودنی‌ها عمدتاً برای افزایش رشد، افزایش تولید تخم، پیشگیری از بیماری و بهبود استفاده از خوراک کاربرد دارند.

استفاده از افزودنی‌ها مستلزم تأیید و رعایت استانداردهای مقدار و مدت مصرف بوده و باید متناسب با نوع و سن پرنده باشد. این مقررات توسط کمیته‌های دولتی به منظور حفظ ایمنی محصول کنترل می‌شوند.

دسته‌بندی افزودنی‌های خوراکی

در این مقاله، افزودنی‌های خوراکی به دو گروه عمده تقسیم شده‌اند:

افزودنی‌های نسل اول: این دسته از دهه ۱۹۵۰، همزمان با آغاز صنعت تجاری طیور، مورد استفاده قرار گرفتند. نمونه‌هایی از این افزودنی‌ها عبارتند از محرک‌های رشد آنتی‌بیوتیکی، کوکسیدیواستات‌ها، آنتی‌اکسیدان‌ها، عوامل ضدچسبندگی، چسباننده‌های پلت، مهارکننده‌های کپک، بایندرها و غیر فعال‌کننده‌های مایکوتوکسین، مواد رنگ‌دهنده، افزایش‌دهنده‌های طعم، مخلوط‌های مواد معدنی و ویتامین‌ها و کلراید کولین.

افزودنی‌های نسل دوم: این افزودنی‌ها در دهه‌های اخیر وارد بخش خوراک شده‌اند و شامل امولسیفایرها، بتائین، اسید گوانیدینو استیک، فیبر غذایی، ال-کارنیتین و مایو-اینوزیتول هستند.

تنوع بسیار زیاد و گسترده افزودنی‌های خوراک دام و طیور به گونه‌ای است که تعریف دقیق و جامع از آن‌ها هنوز به طور کامل تدوین نشده است؛ این موضوع حتی پس از گذشت بیش از پنجاه سال همچنان معتبر است و طبقه‌بندی علمی روشنی هنوز موجود نیست.

بر اساس آیین‌نامه EC 1831/2003، افزودنی‌های خوراکی بسته به عملکرد و ویژگی‌هایشان به دسته‌های زیر تقسیم می‌شوند:

افزودنی‌های فناورانه: مانند آنتی‌اکسیدان‌ها، امولسیفایرها، اسیدی‌کننده‌ها

افزودنی‌های حسی:  شامل طعم‌دهنده‌ها، رنگ‌دهنده‌ها

افزودنی‌های تغذیه‌ای: مانند ویتامین‌ها، مواد معدنی ریز و اسیدهای آمینه

افزودنی‌های زووتکنیکال:  شامل افزایش‌دهنده‌های قابلیت هضم و تثبیت‌کننده‌های میکروفلور روده

کوکسیدیواستات‌ها و هیستومنواستات‌ها

از نظر کاربرد عملی، افزودنی‌های خوراکی که به جیره حیوان افزوده می‌شوند، بسته به عملکردشان شامل موارد زیر هستند:

آنتی‌بیوتیک‌ها: پیشگیری از بیماری‌ها که به دلیل نگرانی‌های مقاومت دارویی مصرف آن‌ها رو به کاهش است.

کوکسیدیواستات‌ها:  کنترل انگل‌های روده‌ای طیور.

زانتوفیل‌ها:  برای رنگ‌دهی زرده تخم‌مرغ.

هورمون‌ها: که امروزه منسوخ شده‌اند.

مخمرها و قارچ‌ها:  شامل پروبیوتیک‌ها و مکمل‌های میکروبی.

بافرها: مانند بی‌کربنات سدیم برای پیشگیری از اسیدوز شکمبه.

آنتی‌اکسیدان‌ها: جلوگیری از فساد چربی‌ها و ویتامین‌ها.

چسباننده‌های پلت: حفظ شکل و کیفیت پلت خوراک.

طعم‌دهنده‌ها: بهبود طعم و پذیرش خوراک.

 

افزودنی‌های نسل اول: محرک‌های رشد آنتی‌بیوتیکی (AGP)

آنتی‌بیوتیک‌ها با تنظیم تنوع و تراکم میکروبیوم دستگاه گوارش، محیط مناسبی برای رشد طیور فراهم می‌کنند. چهار فرضیه اصلی مکانیسم اثر آن‌ها عبارت‌اند از:
(i) حفاظت مواد مغذی در برابر تخریب باکتریایی،
(ii) بهبود جذب مواد مغذی به علت نازک شدن سد روده،
(iii) کاهش تولید سموم توسط باکتری‌های روده،
(iv) کاهش شیوع عفونت‌های تحت بالینی.

این افزودنی‌ها تاکنون مؤثرترین و موفق‌ترین محرک‌های رشد در صنعت طیور بوده‌اند، اما نگرانی‌های مربوط به مصرف دوزهای زیر درمانی و توسعه مقاومت آنتی‌بیوتیکی باعث ممنوعیت یا محدودیت آن‌ها در بسیاری از کشورها شده است. انتظار می‌رود صنعت طیور به سمت سیستم‌های بدون AGP حرکت کند.

جایگزین‌های محرک‌های رشد آنتی‌بیوتیکی

با ممنوعیت استفاده از AGP، صنایع دامداری روی استراتژی‌های جایگزین برای حفظ سلامت و عملکرد طیور سرمایه‌گذاری کرده‌اند. این جایگزین‌ها عمدتاً به چند گروه تقسیم می‌شوند که یکی از مهم‌ترین آنها پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها هستند.

پروبیوتیک‌ها (Probiotics)

پروبیوتیک‌ها یا میکروارگانیسم‌های خوراکی مستقیم، مکمل‌های زنده میکروبی هستند که با بهبود تعادل میکروبی روده به نفع دام عمل می‌کنند. آن‌ها با رقابت برای محل‌های اتصال، مانع جایگزینی باکتری‌های بیماری‌زا می‌شوند و ترکیبات ضدباکتری و آنزیم تولید می‌کنند و سیستم ایمنی را تحریک می‌نمایند.

پاسخ‌های مثبت به پروبیوتیک‌ها ناشی از تغییر میکروبیوم روده، بهبود هضم، کاهش التهاب، جلوگیری از کلونیزاسیون پاتوژن‌ها و تحریک سیستم ایمنی است .

شایع‌ترین گونه‌های پروبیوتیک شامل لاکتوباسیلوس، بیفیدوباکتریوم، انتروکوکوس و برخی قارچ‌ها و مخمرها هستند. پروبیوتیک‌ها به صورت فرم رویشی و اسپور دار تولید می‌شوند که فرم اسپور دار مقاومت بیشتری در برابر حرارت و اسید معده دارد.

پروبیوتیک چیست؟ نقش پروبیوتیک در تغذیه طیور

 

پری‌بیوتیک‌ها (Prebiotics)

پری‌بیوتیک‌ها مواد غیرقابل هضم خوراکی هستند که به صورت انتخابی رشد و فعالیت باکتری‌های مفید روده را تحریک می‌کنند. در طیور، آن‌ها به صورت غیرمستقیم از طریق تغییر میکروبیوم روده یا مستقیم از طریق سیستم ایمنی اثرگذارند.

مکانیسم اصلی شامل تولید اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر، تغییر pH روده، افزایش باکتری‌های مفید مثل لاکتوباسیل‌ها و بیفیدوباکتری‌ها و جلوگیری از کلونیزاسیون پاتوژن‌ها است. منابع رایج پری‌بیوتیک‌ها شامل β-گلوکان‌ها، منان-الیگوساکاریدها (MOS)، فروکتو-الیگوساکاریدها (FOS) و دی-مانوز هستند.

پری‌بیوتیک‌ها با بهبود مورفولوژی روده، افزایش یکپارچگی اپیتلیال، تقویت سیستم ایمنی و کاهش التهاب، عملکرد رشد و سلامت عمومی طیور را افزایش می‌دهند.

سین‌بیوتیک‌ها (Synbiotics)

سین‌بیوتیک‌ها در ابتدا به صورت غیررسمی به مخلوطی از پروبیوتیک و پری‌بیوتیک اطلاق می‌شد که برای میزبان مفید هستند. تعریف گسترده‌تر ارائه‌شده توسط Swanson و همکاران (2020)، سین‌بیوتیک‌ها را به مخلوطی اطلاق می‌کند که با بهبود بقای میکروارگانیسم‌های زنده خوراکی در دستگاه گوارش و تحریک انتخابی رشد یا متابولیسم تعداد محدودی از باکتری‌های مفید، رفاه میزبان را افزایش می‌دهد. این اصطلاح بر هم‌افزایی تاکید دارد و برای محصولاتی به کار می‌رود که بخش پری‌بیوتیک در آن مخصوصاً از میکروارگانیسم پروبیوتیک حمایت می‌کند. هدف اصلی در این ترکیب، افزایش بقای پروبیوتیک در دستگاه گوارش است.

دو نوع سین‌بیوتیک شناسایی شده‌اند:

سین‌بیوتیک مکمل: ترکیبی از پروبیوتیک و پری‌بیوتیک که به‌منظور تأثیر بر میکروارگانیسم‌های بومی دستگاه گوارش طراحی شده‌اند.

سین‌بیوتیک هم‌افزا: مخلوطی که در آن بستر به طور اختصاصی توسط پروبیوتیک مصرف می‌شود.

سین بیوتیک چیست؟ بررسی نقش سین بیوتیک در جیره طیور

استیم‌بیوتیک‌ها (Stimbiotics)

استیم‌بیوتیک‌ها یک زیرمجموعه جدید از افزودنی‌های خوراکی هستند که اخیراً مطرح شده‌اند. این افزودنی‌ها جمعیت میکروبی تجزیه‌کننده فیبر را تحریک کرده و باعث افزایش تخمیر فیبر موجود در جیره می‌شوند، گرچه خود به مقدار کمی اسید چرب کوتاه‌زنجیر تولید می‌کنند.

تمایز استیم‌بیوتیک‌ها با پری‌بیوتیک‌ها در این است که استیم‌بیوتیک‌ها تخمیر کمی دارند اما میزان تخمیر فیبر موجود در جیره را افزایش می‌دهند. برای مثال، یک استیم‌بیوتیک تجاری ترکیبی از آنزیم زیلاناز و زیلو اولیگوساکاریدها است که به عنوان افزودنی غیرقابل هضم و قابل تخمیر برای ارتقای تخمیر توسط میکروبیوم فیبری موجود شناخته می‌شود.

مکانیسم عملکرد استیم‌بیوتیک‌ها شامل تحریک میکروبیوتای روده برای تجزیه فیبر، هیدرولیز آراکسیلان‌ها و کاهش اثرات ضدتغذیه‌ای پلی‌ساکاریدهای غیرنشاسته‌ای (NSP) است.

پست‌بیوتیک‌ها (Postbiotics)

اصطلاح «پست‌بیوتیک» به محصولات حاوی میکروارگانیسم‌های غیرزنده و/یا اجزای آن‌ها اشاره دارد که برای میزبان مزایایی ایجاد می‌کنند. تعریف دقیق پست‌بیوتیک‌ها نیازمند حضور کل سلول‌ها یا اجزای غیرزنده میکروبی به‌همراه یا بدون محصولات متابولیکی آن‌ها است (Salminen et al., 2021). این ترکیبات معمولاً حاصل فرایند تخمیری کنترل‌شده بوده و شامل سلول‌های غیرزنده، پروتئین‌های فعال زیستی، پپتیدهای کوتاه، اولیگوساکاریدها، ویتامین‌ها، مواد معدنی، آنزیم‌ها و سایر متابولیت‌های ناشناخته می‌شوند (Vinderola et al., 2022). از منظر فناوری، پست‌بیوتیک‌ها می‌توانند تأثیرات مثبتی بر سلامت داشته باشند، اما شواهد علمی پایدار برای نقش آن‌ها در سلامت دستگاه گوارش هنوز محدود است.

پری بیوتیک، پروبیوتیک، سین بیوتیک، پارابیوتیک و پست بیوتیک در طیور و عملکردهای آن ها

اسیدهای آلی (Organic acids)

اسیدهای آلی و نمک‌های آن‌ها، که به اسیدیفایرها نیز معروفند، طی سال‌ها به عنوان مواد نگهدارنده در خوراک مورد استفاده قرار گرفته‌اند تا از آلودگی قارچی و میکروبی جلوگیری کنند. این اسیدها شامل اسیدهای تک‌کربوکسیلیک (مانند فرمیک، استیک، پروپیونیک و بوتیریک) و اسیدهای کربوکسیلیک با گروه هیدروکسیل در کربن آلفا (مانند لاکتیک، مالیک و تارتاریک) هستند. نمک‌های سدیم، پتاسیم و کلسیم این اسیدها نیز خواص ضد میکروبی دارند .

اسیدیفایر و اثر آنها بر هضم و جذب و متابولیسم خوراک در طیور

 

مکانیسم اثر ضد میکروبی

اثربخشی اسیدهای آلی بر اساس دو مکانیسم اصلی است:

کاهش pH معده:

توانایی اسید در فرم غیرتفکیک‌شده باعث عبور آزادانه آن از غشای سلولی میکروارگانیسم‌ها می‌شود. پس از ورود به داخل سلول، اسید به فرم تفکیک‌شده تبدیل شده و یون‌های H+ آزاد می‌شوند که با کاهش pH داخلی، آنزیم‌ها و سیستم‌های انتقال مواد مغذی را مهار کرده و عملکرد بیولوژیکی باکتری را مختل می‌کند.

نقش pKa و اثر هم‌افزا

اثربخشی اسیدهای آلی به مقدار pKa آن‌ها وابسته است؛ اسیدهایی با pKa پایین (مانند اسید سیتریک و فرمیک) بیشتر در کاهش pH مؤثرند، در حالی که اسیدهای با pKa بالاتر (مانند پروپیونیک و بوتیریک) اثر آنتی‌میکروبی قوی‌تری دارند. ترکیب اسیدهای مختلف با pKa متفاوت اثر هم‌افزایی داشته و حداکثر تأثیر را بر سلامت روده و رشد ایجاد می‌کند

خصوصیات فیزیوشیمیایی و کاربردهای جدید

اثر اسیدی‌سازی زمانی مطلوب است که ظرفیت بافری خوراک پایین باشد؛ ظرفیت بافری بالا، اثر اسیدها را محدود می‌کند. انتخاب مواد اولیه مناسب می‌تواند ظرفیت بافری خوراک را کاهش دهد.

اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر (استات، پروپیونات، بوتیرات) و اسیدهای چرب متوسط (کاپرویک، کاپریلیک، کاپریک، لوریک) از جمله افزودنی‌های نویدبخش هستند که نقش مهمی در تعدیل سلامت روده طیور ایفا می‌کنند.

تأثیرات بیولوژیکی و فیزیولوژیکی اسیدهای آلی

مطالعات متعددی نشان داده‌اند که اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر رشد باکتری‌های مفید مانند بیفیدوباکتری‌ها و لاکتوباسیل‌ها را تحریک می‌کنند. بوتیرات منبع انرژی سلول‌های اپیتلیال روده بوده و با عملکرد محافظتی و تثبیت‌کننده بافت‌های روده مرتبط است.

مزایا و تأثیرات اسیدهای آلی:

افزایش عملکرد رشد و بهره‌وری خوراک

بهبود کیفیت گوشت با افزایش ظرفیت آنتی‌اکسیدانی عضلات

کاهش چربی شکمی و تنظیم پروفایل لیپیدهای سرم

کاهش التهاب روده‌ای با کاهش مولکول‌های التهابی( TNF-α، IL-2)

افزایش فعالیت آنزیم‌های گوارشی و بهبود جذب مواد مغذی

ایجاد اثر سینرژیک از ترکیب اسیدهای آلی گوناگون

شواهد ایمنی و متابولیسم

مرغ‌هایی که خوراک آنان با ترکیبات اسیدهای آلی غنی شده بود، افزایش فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی              ( SOD وGSH-PX) و کاهش شاخص آسیب اکسیداتیو (MDA) در کبد را نشان داده‌اند. افزون بر این، مقادیر ایمونوگلوبولین‌های IgA،IgM  و آنزیم لیزوزیم افزایش یافته و سطوح فاکتورهای التهابی( IL-2 و TNF-α ) کاهش یافته و همچنین بیان ژن‌های مرتبط با متابولیسم چربی بهبود یافته است. که بیانگر تقویت ایمنی ذاتی و تطبیقی و کاهش التهاب است.

 

نقش آنزیم‌ها در تغذیه طیور

آنزیم‌ها، به ویژه فیتاز ها، کربوهیدرازها و پروتئازها، نقشی حیاتی در بهبود هضم و جذب مواد مغذی دارند.

فیتاز ها با آزادسازی فسفر از فیتات‌های غیرقابل هضم گیاهی، هم هزینه‌های تغذیه‌ای را کاهش می‌دهند و هم آلودگی محیط‌زیستی ناشی از فسفر را کم می‌کنند.

کربوهیدرازها مانند زایلاناز پلی‌ساکاریدهای غیرنشاسته‌ای را تجزیه کرده و ویسکوزیته روده را کاهش می‌دهند، که به بهبود جذب مواد مغذی کمک می‌کند.

پروتئازها در تجزیه پروتئین‌ها و افزایش جذب آن‌ها مؤثرند.

مصرف ترکیبی از این آنزیم‌ها باعث افزایش جذب انرژی، پروتئین و سایر مواد مغذی، بهبود نرخ رشد و کاهش هزینه‌ها می‌شود. البته میزان مصرف باید به دقت تنظیم شود تا از اثرات منفی احتمالی جلوگیری گردد.

نقش آنزیم ها در تغذیه دام، طیور و آبزیان

 

افزودنی‌های فیتوژنیک خوراک

افزودنی‌های فیتوژنیک، ترکیبات طبیعی استخراج‌شده از منابع گیاهی مانند گیاهان دارویی، ادویه‌جات، روغن‌های ضروری و اولئورزین‌ها هستند که در تغذیه طیور کاربرد دارند. این افزودنی‌ها نسبت به آنتی‌بیوتیک‌های سنتزی، طبیعی‌تر، کم‌سمیت‌تر و فاقد باقی‌مانده‌های مضر بوده و به‌عنوان گزینه‌ای ایده‌آل مطرح‌اند.

گیاهان دارویی (گیاهان گلدار و غیرچوبی) و ادویه‌ها (مواد گیاهی معطر و تند) به دلیل خواص دارویی، عطر و طعم خاص مورد توجه‌اند. پرکاربردترین گونه‌ها شامل پونه کوهی، آویشن، سیر، ترب کوهی، فلفل چیلی، نعناع، دارچین، انیسون، میخک، رزماری، مرکبات و مریم‌گلی هستند.

مطالعات نشان داده‌اند این ترکیبات با بهبود عملکرد روده، افزایش جذب نیتروژن و هضم فیبر، کاهش التهاب و تقویت خواص آنتی‌اکسیدانی و ضدباکتریایی، سلامت و رشد مرغ‌های گوشتی را ارتقا می‌دهند.

مکانیسم اثر فیتوژنیک‌ها شامل فعالیت‌های ضد میکروبی، آنتی‌اکسیدانی، تعدیل سیستم ایمنی و ضد التهاب است. ترکیبات فعال گیاهی شامل کارواکرول، تیمول، سینئول، لینالول، اوژنول، کپسایسین، آلیسین و پیپرین هستند که متابولیت‌های ثانویه گیاهی مانند فلاونوئیدها و ایزوپرنوئیدها را تشکیل می‌دهند و مشابه آنتی‌بیوتیک یا آنتی‌اکسیدان عمل می‌کنند.

افزودنی‌های فیتوژنیک به‌طور مؤثر جایگزین آنتی‌بیوتیک‌ها شده و با تقویت ایمنی و ضد میکروب‌ها سلامت طیور را تضمین می‌کنند.

کوکسیدیواستات‌ها

کوکسیدیوز یکی از مخرب‌ترین بیماری‌های انگلی روده طیور است که سالانه بیش از ۱۰ میلیارد دلار زیان مالی به صنعت جهانی وارد می‌کند. این بیماری توسط هفت گونه بیماری‌زای پروتوزوآیی از جنس Eimeria ایجاد می‌شود که هر کدام بخش خاصی از روده را درگیر کرده و جذب مواد مغذی را مختل می‌کنند .

کوکسیدیوز می‌تواند به دلیل آسیب به یکپارچگی روده، زمینه‌ساز بروز انتریت نکروتیک شود که منجر به مشکلات رفاهی و کاهش کیفیت لاشه می‌گردد .

کوکسیدیواستات‌ها برای پیشگیری از گسترش انگل‌ها و کاهش رشد آن‌ها به خوراک افزوده می‌شوند، اما بیماری را درمان نمی‌کنند. در دو نوع شیمیایی و یونوفور عرضه شده‌اند، که یونوفورها علاوه بر اثر ضد‌انگلی، فعالیت ضد میکروبی نیز دارند .

یونوفورهای پلی‌اتر (مانند لاسالوسید، مونسین و مادورامیسین) توسط باکتری‌ها تولید شده و ترکیبات مصنوعی (دکوکینات، دیکلازوریل، نیکاربازین و غیره) دارای ساختارهای گوناگون هستند.

مقاومت برخی گونه‌های Eimeria به این افزودنی‌ها از معایب آن‌هاست که موجب کاهش اثرگذاری می‌شود .

آنتی‌اکسیدان‌ها

آنتی‌اکسیدان‌ها در جیره‌های طیور، به‌خصوص جیره‌های پرچربی، برای جلوگیری از فاسد شدن چربی‌ها و تخریب ویتامین‌ها استفاده می‌شوند. این ترکیبات از آسیب ناشی از گونه‌های فعال اکسیژن جلوگیری کرده و کیفیت و عمر مفید خوراک را افزایش می‌دهند .

اکسیداسیون چربی‌ها باعث کاهش دسترسی به انرژی و تخریب ویتامین‌های A، D، E و اسیدهای آمینه می‌شود. آنتی‌اکسیدان‌ها به دو دسته طبیعی (توکوفرول‌ها، عصاره‌های گیاهی، روغن‌های ضروری و مصنوعی، توکسی‌کین، BHT، BHA و پروپیل گالات (تقسیم می‌شوند.

در بدن طیور، آنتی‌اکسیدان‌های درونی مانند توکوفرول‌ها، کاروتنوئیدها، سلنیوم و آنزیم‌های مرتبط به صورت شبکه‌ای فعالیت می‌کنند. آنتی‌اکسیدان‌های مصنوعی معمولاً مؤثرتر و پرکاربردترند اما هزینه بالاتری دارند.

عوامل ضد کلوخه (Anticaking agents)

عوامل ضد کلوخه مواد ریزی هستند که به مخلوط‌های خشک و مواد اولیه افزودنی اضافه می‌شوند تا از چسبیدن ذرات و ایجاد کلوخه در مراحل بسته‌بندی، حمل و نقل، ذخیره‌سازی و تغذیه جلوگیری کنند و موجب روان ماندن محصول شوند. این مواد معمولاً یا نمک‌های بدون آب یا ترکیباتی هستند که با جذب سطحی رطوبت، از تجمع ذرات جلوگیری می‌کنند بدون این که خودشان سفت شوند.

از رایج‌ترین عوامل ضد کلوخه در خوراک طیور می‌توان به سیلیکات‌ها مانند آلومینوسیلیکات سدیم هیدراته، آلومینوسیلیکات سدیم کلسیم و آلومینوسیلیکات کلسیم و خاک‌های طبیعی مانند بنتونیت، زئولیت و سپیولیت اشاره کرد.

پلت بایندر (Pellet binders)

خوراک مرغ گوشتی معمولاً به صورت پلت عرضه می‌شود که با فرآیندی مکانیکی همراه با رطوبت، حرارت و فشار، ذرات ریز خوراک به ذرات بزرگ‌تر تبدیل می‌شوند. ارائه خوراک به صورت پلت موجب افزایش مصرف خوراک، بهبود رشد و بهره‌وری طیور می‌شود .

مقاومت پلت‌ها در برابر خرد شدن و سایش طی مراحل بسته‌بندی، انبارداری و حمل‌ونقل حیاتی است، زیرا باعث کاهش درصد پودر خوراک و حفظ پلت‌های سالم تا رسیدن به دستگاه‌های خوراک‌دهی می‌شود .

هدف اصلی از کاربرد چسباننده‌های پلت، افزایش چسبندگی مواد خوراک به هم و حفظ استحکام پلت پس از خروج از دای است. مواد رایج شامل بنتونیت سدیم، ملاس، خاک‌ها، نشاسته‌ها و محصولات لیگنین و همی‌سلولزی هستند.

پلت بایندر خود را تغییر دهید + فیلم آموزشی

 

کارایی پلت بایندرها

پلت بایندرها به بهبود کیفیت فیزیکی پلت کمک می‌کنند و باعث افزایش استحکام، کاهش گردوغبار، بهبود یکسانی و کاهش شکستگی پلت در زمان حمل و ذخیره‌سازی می‌شوند.

این بهبود کیفیت پلت منجر به افزایش مصرف خوراک، ارتقای عملکرد حیوان و کاهش هدررفت خوراک در مزرعه می‌گردد.

پلت بایندرها شامل مواد معدنی (مثل بنتونیت)، مواد آلی (مانند ملاس) و مواد سنتزی هستند و استفاده از آن‌ها باعث حفظ کیفیت تغذیه‌ای خوراک و افزایش بهره‌وری اقتصادی پرورش طیور می‌شود.

مهارکننده‌های کپک و توکسین بایندر ها  (Mould inhibitors; Toxin binders)

مایکوتوکسین‌ها متابولیت‌های ثانویه قارچی هستند که در طی برداشت، حمل‌ونقل، فرآوری یا ذخیره‌سازی خوراک تولید می‌شوند و بیش از ۴۰۰ نوع از آن‌ها شناخته شده است. گونه‌های نگران‌کننده شامل آفلاتوکسین‌ها، فیومنسین ها، دئوکسی نیوالنول، زئرالنون و توکسین T-2 می‌باشند که مواجهه مزمن با آن‌ها باعث اختلالات متابولیکی، کاهش مصرف خوراک، رشد ضعیف، کاهش تولید و افت کیفیت لاشه طیور می‌شود.

کپک‌زدگی خوراک به‌ویژه در شرایط آب و هوایی مرطوب و سخت، مشکل شایعی است که موجب کاهش اشتها، تخریب مواد مغذی و تولید مایکوتوکسین‌ها می‌شود؛ موادی که سلامت و عملکرد طیور را به طور قابل توجهی مختل می‌کنند.

 رشد کپک زمانی شدت می‌یابد که رطوبت خوراک بیش از ۱۲۰ گرم در کیلوگرم باشد و به همین دلیل استفاده از مهارکننده‌های کپک زمانی ضروری است که مواد اولیه مرطوب برداشت شده یا خوراک برای مدت طولانی در شرایط نامساعد ذخیره شود.

مهار رشد کپک معمولاً با افزودن نگهدارنده‌های شیمیایی شامل اسیدهای آلی مانند اسید پروپیونیک، سوربیک، استیک، فرمیک و بنزوئیک و نمک‌های آن‌ها (پروپیونات کلسیم، سوربات پتاسیم) و همچنین سولفات مس انجام می‌شود. این ترکیبات با وزن مولکولی کم، رشد قارچ‌ها را مهار می‌کنند، اما در غیرفعال‌سازی مایکوتوکسین‌های موجود مؤثر نیستند. اسیدهای آزاد اثر ضدقارچی قوی‌تری دارند، اما نمک‌های آن‌ها ماندگاری بیشتر و خورندگی کمتری داشته و به همین دلیل کاربرد گسترده‌تری دارند.

برای مقابله با این تهدید جدی، استفاده پیشگیرانه از بایندرها و غیرفعال‌کننده‌های مایکوتوکسین ضروری است. این مواد با جذب مایکوتوکسین‌ها در دستگاه گوارش مانع ورود آن‌ها به بدن می‌شوند. رایج‌ترین بایندرها شامل بنتونیت، زئولیت، سپیولیت، مشتقات دیواره سلولی مخمر و کربن فعال هستند که عملکرد بهتری در جذب آفلاتوکسین‌ها و اکراتوکسین‌ها دارند، اما در برابر برخی مایکوتوکسین‌ها مانند تری‌کوتسن‌ها و فومونیزین‌ها محدودیت‌هایی دارند. همچنین مواد سنتتیک مانند آلومینوسیلیکات هیدراته سدیم و کلسیم در جذب گسترده‌تری از مایکوتوکسین‌ها موثرند.

توکسین بایندر چیست؟ چگونه عمل می کند؟

علاوه بر روش‌های شیمیایی، اخیراً اسانس‌های گیاهی به عنوان راهکار طبیعی و پایدار در مهار رشد کپک و کاهش تولید مایکوتوکسین‌ها به کار گرفته شده‌اند. این ترکیبات ضد میکروبی و ضد قارچی با کاهش اثرات مخرب سموم قارچی، کیفیت خوراک را حفظ و به افزایش ماندگاری آن کمک می‌کنند.

کنترل موثر کپک و مایکوتوکسین‌ها از طریق ترکیب استفاده از مهارکننده‌های کپک، بایندرهای مایکوتوکسین و مدیریت دقیق شرایط برداشت و ذخیره‌سازی، علاوه بر حفظ سلامت و رشد مطلوب طیور، از نشت اقتصادی ناشی از کاهش کیفیت خوراک و بیماری‌های مرتبط جلوگیری می‌کند.

از این رو، در ارزیابی اقتصادی استفاده از افزودنی‌های خوراک، باید به هزینه‌های پیشگیری از آلودگی قارچی، مزایای بهبود عملکرد و کاهش خسارات ناشی از مایکوتوکسین‌ها توجه ویژه داشت، چرا که این ترکیبات  باعث کاهش سمیت سموم، حفظ سلامت روده و پیشگیری از بیماری‌های مرتبط با سموم می‌گردند و بازگشت قابل توجهی در بهروه وری و سودآوری فارم های پرورشی ایجاد می کنند.

عوامل رنگ‌دهنده (Pigmenting agents)

مصرف‌کنندگان رنگ زرده تخم‌مرغ را نمادی از ارزش تغذیه‌ای، سلامت و کیفیت می‌دانند؛ رنگ زرده عمدتاً با محتوای کاروتنوئیدهای موجود در جیره مرغ شکل می‌گیرد.

کاروتنوئیدهایی مانند کانتاکسانتین و آستاکسانتین رنگ زرده را از نارنجی تا قرمز تغییر می‌دهند، در حالی که لوتئین و زاگزانتین رنگ زرد ایجاد می‌کنند. کاربرد کاروتنوئیدهای طبیعی و مصنوعی مانند لوتئین، زاگزانتین، بتاکاروتن و کانتاکسانتین در جیره مرغ‌های تخم‌گذار به تنظیم رنگ زرده کمک می‌کند .

اتحادیه اروپا ۹ نوع کاروتنوئید را به عنوان افزودنی خوراک تأیید کرده است که پنج نوع طبیعی و چهار نوع مصنوعی شامل رنگ‌های زرد و قرمز هستند.

طعم دهنده های خوراک  (Palatability enhancers)

این افزودنی‌ها به خوراک اضافه می‌شوند تا طعم، بو و مزه خوراک را بهبود داده و جذب آن را افزایش دهند. بازار جهانی این افزودنی‌ها در سال ۲۰۲۴ حدود ۳.۳۸ میلیارد دلار تخمین زده شده و عمدتاً برای حیوانات خانگی و آبزیان استفاده می‌شود .

در طیور، نقشی محدود دارند زیرا نژادهای امروزی برای رشد سریع و پرخور بودن پرورش یافته‌اند. با این حال، در دوره‌های استرس (بیماری، شرایط محیطی) که مصرف خوراک کاهش می‌یابد، این افزودنی‌ها مفید هستند.

مطالعات نشان داده‌اند که مرغ‌ها برخلاف تصور قبلی سیستم چشایی توسعه‌یافته‌ای دارند و افزودن شیرین‌کننده‌ها می‌تواند مصرف خوراک را افزایش دهد.

پری میکس ریزمغذی‌ها  (Trace mineral – vitamin premixes)

تأمین ریزمغذی‌ها و ویتامین‌ها در جیره طیور به دلیل تعداد زیاد و مصرف در مقادیر پایین پیچیده است؛ بنابراین معمولاً به صورت مخلوط‌های تخصصی اضافه می‌شوند. وزن‌کشی دقیق و مخلوط کردن کامل برای توزیع یکنواخت حیاتی است.

حدود ۲۷ ماده معدنی ضروری برای حیوانات وجود دارد که آن‌هایی که کمتر از ۱۰۰ میلی‌گرم در کیلوگرم جیره نیاز دارند به عنوان ریزمغذی تلقی می‌شوند . ریزمغذی‌های رایج شامل مس، ید، آهن، منگنز، سلنیوم و روی هستند. برخی عناصر دیگر مانند کبالت، کروم و مولیبدن معمولاً در جیره‌های عملی طیور کمبود ندارند و کمتر اضافه می‌شوند.

مواد معدنی به دو شکل معدنی غیرآلی و آلی عرضه می‌شوند. در حالی که مکمل‌های غیرآلی سنتی‌تر هستند، ریزمغذی‌های آلی که ‌زیست فراهمی بالاتری دارند، به طور فزاینده‌ای توسعه یافته‌اند. نمونه‌های آلی شامل کمپلکس‌های اسید آمینه، پلی‌ساکاریدی، هیدروکسی مواد معدنی، پروتئینه و کمپلکس‌های اسید آلی هستند .

 

ویتامین‌ها

ویتامین‌ها ترکیبات ضروری متابولیکی هستند که اکثراً در بدن سنتز نمی‌شوند و باید به جیره اضافه شوند (به جز ویتامین (C).

ویتامین‌ها به دو گروه محلول در چربی (A, D, E, K) و محلول در آب( B1، B2، B3، B5، B6، B7، B9، B12 و کولین) تقسیم می‌شوند.

ویتامین‌های محلول در چربی در بافت‌ها ذخیره می‌شوند و پرنده می‌تواند برای مدت طولانی بدون افزودنی زندگی کند، اما ویتامین‌های محلول در آب به جز B12 ذخیره نمی‌شوند و باید مرتب تأمین گردند.

از آنجا که ریزمغذی‌ها به ویژه کاتیون‌های فلزی دو ظرفیتی می‌توانند ویتامین‌ها را اکسید کنند، معمولاً مخلوط‌های ریزمغذی‌ها و ویتامین‌ها جداگانه فرموله و افزوده می‌شوند .

 

کلراید کولین (Choline chloride)

کولین که پیش‌تر با نام ویتامین B4 شناخته می‌شد، در دهه ۱۹۳۰ به عنوان افزودنی ضروری تغذیه‌ای طیور کشف شد . گرچه کولین در معنای دقیق ویتامین محسوب نمی‌شود، اما در گروه ویتامین‌های محلول در آب قرار دارد .

برخلاف بسیاری از ویتامین‌ها، کولین در بدن سنتز می‌شود، ولی میزان تولید آن در پرندگان جوان کافی نیست و بنابراین به‌عنوان یک جزء ضروری در جیره آنها باید افزوده شود. پرندگان بالغ توانایی سنتز کولین کافی دارند. کولین در شرایط تنش‌زا برای پرندگان اهمیت بیشتری دارد.

کولین نقش مهمی در پیشگیری از بیماری‌هایی مانند پوسیدگی و بیماری کبد چرب جوجه‌ها ایفا می‌کند  و در سوخت‌وساز چربی‌ها نقشی حیاتی دارد که توسط ترکیباتی مانند بتائین یا متیونین قابل جایگزینی نیست.

وظایف اصلی کولین عبارت‌اند از:
(i) بخشی از فسفولیپیدها برای ساختار و نگهداری سلولی و کمک به تکامل ماتریس غضروف استخوان و پیشگیری از پوسیدگی در مرغ‌های گوشتی،
(ii) سوخت‌وساز و انتقال چربی در کبد و جلوگیری از تجمع غیرطبیعی چربی و سندرم کبد چرب،
(iii) پیش‌ساز سنتز استیل کولین برای انتقال پیام‌های عصبی

علاوه بر این، کولین به عنوان منبع گروه‌های متیل برای تولید متیونین از هموسیستئین و کراتین از گوانیدو استیک اسید عمل می‌کند، که تنها در این نقش بتائین می‌تواند جایگزین آن باشد. نیازهای ضروری و غیرضروری کولین به راحتی با افزودن کلراید کولین تأمین می‌شود.

 

افزودنی‌های نسل دوم

 امولسیفایرها

هضم و جذب چربی‌ها فرایندی پیچیده است که شامل فازهای فیزیکوشیمیایی مانند تجزیه به قطرات ریز، امولسیفیکاسیون، لیپولیز و تشکیل میسل‌هاست. به دلیل نامحلول بودن چربی‌ها در آب، ابتدا باید به وسیله امولسیفایرها امولسیفیه شوند تا آنزیم لیپاز بتواند آن‌ها را هیدرولیز کند.
امولسیفایرها مولکول‌های آمفی‌پاتیک دارای بخش‌های آب‌دوست و آب‌گریز هستند که به تسهیل امولسیون چربی‌ها کمک می‌کنند و به ویژه هضم چربی‌های اشباع‌شده را بهبود می‌بخشند. همچنین در پرندگان جوان می‌توانند به جبران تولید و گردش صفرا کمک کنند.
امولسیفایرها به دو گروه طبیعی (صفرا و نمک‌های صفرا) و تغذیه‌ای (مانند لسیتین، لیزولسیتین و گلیسرول پلی‌اتیلن گلیکول ریسینولات) تقسیم می‌شوند. قدرت امولسیفیکاسیون آن‌ها با فاکتور توازن هیدروفیلیک-لیپوفیلیک (HLB) مشخص می‌شود، که نشان‌دهنده نسبت بخش آب‌دوست به آب‌گریز مولکول است و در بازه ۰ تا ۲۰ قرار دارد. لیزوفوسفولیپیدها امولسیفایرهای قوی‌تری نسبت به فسفولیپیدها بوده و می‌توانند میسل‌های کوچکتری از صفرا تشکیل دهند .

بتائین

بتائین (تری‌متیل‌گلایسین) دو نقش اصلی در متابولیسم طیور دارد:

1-به عنوان اوسمولیت که به حفظ تعادل آب داخل سلولی و مقابله با استرس‌های اسمزی کمک می‌کند

2-به عنوان دهنده گروه‌های متیل در مسیرهای متابولیکی مانند تبدیل هموسیستئین به متیونین و سنتز کراتین

بتائین در مقابله با شرایط استرس آب مانند کاهش آب بدن و اسهال، و همچنین در کاهش رطوبت بستر جهت کنترل کوکسیدیوز و استرس تأثیرگذار است. این افزودنی به حفظ یکپارچگی روده، بهبود کیفیت لاشه، کاهش نیاز به متیونین و افزایش قابلیت هضم مواد مغذی کمک نموده و ممکن است در تقویت استحکام استخوان‌های مرغ‌های تخم‌گذار مؤثر باشد .

بتائین به دو شکل طبیعی (بی‌آب) و مصنوعی (هیدروکلراید) موجود است و توسط قوانین اتحادیه اروپا در گروه ویتامین‌ها، پروویتامین‌ها و مواد شیمیایی مشابه طبقه‌بندی شده است.

گوانیدینو استیک اسید (Guanidinoacetic acid – GAA)

گوانیدینو استیک اسید (GAA)، پیش‌ساز کراتین و ترکیب جدیدی است که در دهه اخیر وارد بازار شده است. کراتین و فسفوکراتین نقش کلیدی در متابولیسم انرژی سلولی و بازسازی ATP دارند که برای فرآیندهای عضلانی حیاتی است .

GAA به طور فیزیولوژیکی با افزایش سنتز کراتین و کاهش نیاز آرژنین، به بهبود رشد، بهره‌وری خوراک، کیفیت منی و توسعه استخوان‌ها کمک می‌کند .

 فیبر غذایی (Dietary fibre)

فیبر غذایی که معمولاً به عنوان مواد ضدتغذیه‌ای در طیور شناخته می‌شود، شامل پلی‌ساکاریدهای غیرنشاسته‌ای (NSP)، اولیگوساکاریدها و لیگنین است که توسط آنزیم‌های گوارشی هضم نمی‌شوند. اما مطالعات جدید نشان می‌دهند که مصرف هوشمندانه و مقدار مناسب فیبر نامحلول می‌تواند مزایای تغذیه‌ای چشمگیری داشته باشد.

فیبر نامحلول به توسعه بخش‌های پیشین دستگاه گوارش، اصلاح مورفولوژی روده و افزایش هضم کمک می‌کند. کمبود آن باعث اتساع پیش‌معده، افزایش سرعت عبور محتویات روده و کاهش جذب مواد مغذی می‌شود .

مصرف فیبر نامحلول همچنین به کاهش چسبندگی باکتری‌های بیماری‌زا به مخاط روده کمک کرده و خطر ابتلا به بیماری‌هایی مانند سالمونلا و انتریت نکروتیک را کاهش می‌دهد .

مقدار مورد نیاز به سن پرنده، نوع فیبر و شرایط جیره بستگی دارد؛ طیور جوان با جیره کم‌فیبر از افزودن ۲۰–۳۰ گرم بر کیلوگرم فیبر نامحلول سود می‌برند، و طیور بالغ ممکن است تا ۶۰–۷۰ گرم بر کیلوگرم نیاز داشته باشند .

فیبر نامحلول ساختار و قوام مدفوع را بهبود داده، شیوع بستر مرطوب را کاهش می‌دهد و رفاه پرنده را افزایش می‌دهد. بیشتر محصولات موجود فیبری بر پایه لیگنوسلوزیک هستند که منبع استاندارد فیبر نامحلول استخراج‌شده از چوب است.

ال-کارنیتین (L-carnitine)

کارنیتین یک آمین کواترنری(- βهیدروکسی γ-تری‌متیل‌آمینوبوتیرات) است که به آسانی در آب حل می‌شود. تقریباً سراسر ال-کارنیتین بدن توسط کبد از آمینو اسیدهای متیونین و لیزین سنتز می‌شود.

نقش اصلی ال-کارنیتین در متابولیسم انرژی سلولی و تنظیم غلظت کوآنزیم A است که در متابولیسم گلوکز و لیپیدها اهمیت دارد . برخلاف گذشته که سنتز درون‌زا کافی بود و نیازی به افزودن خارجی مطرح نبود، امروزه ثابت شده است که در شرایط با تقاضای متابولیکی بالا مانند استرس، نرخ رشد سریع، جیره‌های پرچرب و در پرندگان جوان، ال-کارنیتین به یک ماده مغذی ضروری تبدیل می‌شود .

افزودن ال-کارنیتین به جیره مرغ‌های گوشتی موجب استفاده مؤثرتر از انرژی و پروتئین، بهبود عملکرد و افزایش وضعیت ایمنی پرندگان در دوره‌های چالش‌برانگیز می‌شود.

مایو-اینوزیتول (Myo-inositol)

مایو-اینوزیتول (سیس-1,2,3,5-ترانس-4,6-سیکلوهگزانهگزول)، که گاهی به اشتباه ویتامین B8 نامیده می‌شود، در تنظیم سیگنالینگ لیپید، کنترل اسمولاریته، متابولیسم گلوکز و انسولین نقش دارد .

مایو-اینوزیتول به تازگی به عنوان افزودنی خوراکی جذب شده است، زیرا دوزهای بالا از فیتاز میکروبی قادر به آزادسازی آن از فیتات (مایو-اینوزیتول-6-فسفات) در دستگاه گوارش مرغ‌های گوشتی هستند . آزادسازی کامل مایو-اینوزیتول هنگامی رخ می‌دهد که تمامی یون‌های فسفات فیتات جدا شده باشند و این می‌تواند بخشی از اثرات مفید دوزهای بالای فیتاز بر رشد را توضیح دهد.

اثرات مثبت مایو-اینوزیتول بر رشد طیور برای اولین بار در دهه ۱۹۴۰ گزارش شد، اما در تحقیقات بعدی نتایج متنوع و گاهاً متضادی دیده شده است .بنابراین، نیازمند تحقیقات بیشتر برای روشن شدن مکانیسم‌های متابولیکی و کاربردهای عملی این ماده در تغذیه طیور هستیم.

 

کارایی اقتصادی افزودنی های خوراک حیوانات

افزودنی‌های خوراکی در صنعت طیور نقش بسیار مهمی دارند و با بهبود سلامت و عملکرد پرندگان باعث افزایش راندمان و کاهش هزینه‌ها می‌شوند. اسیدیفایرها با خاصیت ضد میکروبی قوی، بهبود بهداشت خوراک و آب و افزایش جذب مواد مغذی مانند کلسیم و فسفر، به بهبود ضریب تبدیل خوراک، افزایش وزن‌گیری و کاهش تلفات کمک می‌کنند.

به طور کلی،  تمام ترکیباتی که در بالا عنوان شد و سایر افزودنی‌ها در صنعت طیور به عنوان ابزارهای موثر در بهبود کارایی اقتصادی و افزایش تولید مورد توجه قرار گرفته اند. این افزودنی ها با بهبود قابلیت هضم خوراک به پرنده کمک می کنند تا مواد مغذی بیشاری از خوراک جذب کنند. این امر نه تنها باعث افزایش کارایی خوراک می شود، بلکه به سلامت عمومی پرنده نیز کمک می کند. با استفاده از افزودنی ها ، رفاه پرنده افزایش یافته و مدیریت پرورش آسان تر می شود زیرا این ترکیبات می توانند رشد یکنواخت تری را در گله ها ایجاد کنند و با تقویت سیستم ایمنی آنها مقامت پرنده  در برابر بیماری ها افزایش می دهند که منجر به کاهش 40 درصدی مصرف آنتی بیوتیک ها می شود. سلامت اسخوان هانیز با استفاده از افزودنی ها بهبود یافته و در نتیجه وزن گیری و ضریب تبدیل خوراک افزایش می یابد علاوه بر این در گله هایی که از افزودنی ها استفاده می شود رفاه پرندگان نیز تضمین شده و مدیریت گله آسان تر خواهد شد.

 

محاسبه بازگشت سرمایه ( Return on investment (ROI)):

محاسبه بازگشت سرمایه (ROI) تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند هزینه‌های متغیر (قیمت خوراک و افزودنی‌ها، میزان ابتلا و تلفات، هزینه‌های دامپزشکی و دارویی) و هزینه‌های ثابت (اصطبل، نگهداری تجهیزات و نیروی کار) قرار دارد. قیمت بازار مرغ زنده یا وزن کشتار که بسته به سیستم قیمت‌گذاری محلی متفاوت است نیز نقش مهمی در محاسبه دارد.

هیچ روش استاندارد واحدی برای ROI وجود ندارد و این شاخص می‌تواند مربوط به بازده لاشه، بازده خالص افزودنی خوراک یا بازگشت سرمایه در دوره‌های زمانی مشخص باشد.

محاسبه ROI برای افزودنی خوراک معمولاً شامل سه مرحله است:

1-تعیین میزان سرمایه‌گذاری در افزودنی خوراک

2-محاسبه درآمد حاصله از این سرمایه‌گذاری (مثلاً بهبود وزن، کاهش تلفات و بهبود ضریب تبدیل)

3-تقسیم درآمد به سرمایه‌گذاری برای به‌دست آوردن درصد ROI

مثال محاسبه کارایی تولید برای تست اسیدی فایر (A-CID) در فارم ۵۰ هزار قطعه‌ای

به منظور ارزیابی کارایی تولید در فارم ۵۰ هزار قطعه‌ای، پارامترهای کلیدی شامل ظرفیت سالن، میانگین تلفات، میانگین مصرف خوراک در طول دوره پرورش و میانگین وزن نهایی پرندگان در پایان دوره مورد بررسی قرار گرفتند. ضریب تبدیل خوراک به صورت نسبت مقدار خوراک مصرف‌شده به وزن نهایی پرنده محاسبه می‌شود. در این مطالعه، با مصرف افزودنی اسیدی فایر (A-CID) شاهد کاهش قابل توجه مصرف خوراک و بهبود کارایی خوراک همراه با افزایش وزن‌گیری و کاهش تلفات بودیم.

به عنوان مثال، با فرض ظرفیت سالن ۵۰ هزار قطعه، میانگین تلفات ۱۵ درصد، میانگین مصرف خوراک ۴.۵ کیلوگرم در طول دوره، وزن متوسط نهایی ۲.۵ کیلوگرم، قیمت هر کیلو مرغ زنده ۹۵ هزار تومان و هزینه هر کیلو خوراک ۲۴ هزار و ۵۰۰ تومان، کارایی تولید طبق فرمول‌های زیر محاسبه شد:

ضریب تبدیل خوراک

با توجه به فرمول زیر و کاهش ۱.۵ درصدی ضریب تبدیل خوراک، مصرف خوراک در فارم پرورشی بهبود یافته است. افزایش فعالیت آنزیم‌های گوارشی، بهبود جذب مواد معدنی، هضم و جذب خوراک منجر به بهبود کارایی خوراک و افزایش وزن‌گیری پرنده شده است. در نتیجه، با مصرف افزودنی ای سید، مصرف خوراک پرنده در کل دوره از ۴.۵ کیلوگرم به ۴.۴۲۵ کیلوگرم کاهش یافته است.

ضریب تبدیل خوراک =  مقدار خوراک مصرف شده / مقدار وزن نهایی

مصرف خوراک سالن بدون ای سید :

قیمت هر کیلو گرم خوراک 24500

( هزینه خوراک شاهد)225000 =4.500 × 50.000

225 تن  خوراک با هزینه هر کیلو  24.500 هزار تومان  می شود 5.512.500.000

مصرف خوراک سالن  تیمار شده با ای سید:

( هزینه خوراک شاهد)225000 =4.500 × 50.000

221 تن  خوراک با هزینه هر کیلو  24.500 هزار تومان  می شود 5.414.500.000

 سود خالص از کاهش ضریب تبدیل             98.000.000 = 5.414.500.000 – 5.512.500.000

 

افزایش وزن:

42.500 قطعه مرغ ارسالی به کشتار گاه = 15% – 50.000

106.250 تن گوشت مرغ = 2.5 ×42.500

 افزایش وزن 1 درصدی یعنی 106.250 کیلو گرم گوشت بیشتر

100.890.000 = 95.000 × 106.250 کیلو گرم

سود حاصل از افزایش وزن = 100.890.000

 تلفات:

ای سید با اثر مستقیم و غیر مستم بر پاتوژن ها و افزایش ایمونوگلوبین های و التهابات درصد تلفات کاهش می دهد.

42.500 = 15% – 50.000

75.000= 50.000-42.500

با کاهش تلفات 2 درصدی 150 عدد مرغ بیشتر زنده می ماند در فارم 50 هزار قطعه ای

150 عدد مرغ بیشتر = 2 درصد × 75.000

 ( کیلو گرم گوشت بیشتر) 378.75= 2.525 × 150

35.981.250 میلیون سود بیشتر در نتیجه کاهش تلفات = 95000× 378.75

بررسی علل اصلی تلفات در مرغداری ها و روش های کاهش آن

 

جمع بندی :

  هزینه تمام شده مصرف ای سید:  31.950.000 = قیمت هر کیلو گرم ای سید ( هزار تومان) 142  × ( کیلو گرم احتیاج مصرف ای سید در یک دوره) 225

سود :     کاهش تلفات 35.981.000

            افزایش وزن = 100.890.000

           کاهش ضریب تبدیل = 98.000.000

202.871.000 = 31.950.000  – (98.000.000  + 100.890.000 +35.981.000 )

 202.871.000 سود خالص از مصرف ای سید

نکات تکمیلی درباره افزایش رفاه پرنده با مصرف اسیدیفایر:
با بهبود سلامت و عملکرد روده، کیفیت بستر و تهویه سالن به‌طور چشمگیری افزایش یافته و مشکلات پای مرغ‌ها به شدت کاهش می‌یابد.
ای سید بهترین راهکار مقابله با بیماری‌های مزرعه است که به طور موثر مصرف آنتی‌بیوتیک را کاهش می‌دهد.

منابع:

Azghadi, M. Aami, et al. “Effect of Adding a Toxin Binder to the Aflatoxin-Infected Diet on Growth Performance, Intestinal Morphology, Immune Responses, and Liver Pathological Changes of Broilers.” Brazilian Journal of Poultry Science 26 (2024): eRBCA-2024.

Sampath, V., and I. H. Kim. “Glimpse of functional feed additives for sustainable broiler production-A Review.” Journal of Animal and Feed Sciences (2025).

Cai, Fang, et al. “Dietary addition of compound organic acids improves the growth performance, carcass trait, and body health of broilers.” Frontiers in Nutrition 12 (2025): 1536606.

Abu, M. H., O. J. Alabi, and E. Z. Jiya. “Pellet Versus marsh: assessing the impact of feed forms on growth performance, nutrient digestibility, carcass characteristics and health of broiler chickens–A Review.” Nigerian Journal of Animal Science and Technology (NJAST) 6.1 (2023): 52-64.

1. Nipuna U. Perera a , et al. ” Review article Role of feed additives in poultry nutrition: Historical, current and future perspectives.”Animal Feed Science and Technology, 326, 116371 (2025

Sampath, V., and I. H. Kim. “Glimpse of functional feed additives for sustainable broiler production-A Review.” Journal of Animal and Feed Sciences (2025).