بهبود بهره‌ وری خوراک در مرغ‌ های گوشتی با رویکرد بهینه ‌سازی جیره‌ ها

مقدمه

افزایش مداوم قیمت نهاده ‌های خوراکی، نوسانات بازار جهانی غلات و محدودیت دسترسی به منابع پروتئینی، صنعت پرورش مرغ گوشتی ایران را با چالش ‌های اقتصادی جدی مواجه ساخته است. از آنجا که خوراک حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد هزینه تولید گوشت مرغ را تشکیل می‌ دهد، ارتقای بهره ‌وری خوراک مهم ‌ترین راهبرد برای حفظ سودآوری واحدهای پرورشی محسوب می ‌شود. این مقاله مروری با هدف بررسی راهکارهای نوین تغذیه ‌ای برای بهبود کارآیی استفاده از خوراک در شرایط کمبود نهاده ‌ها تدوین شده است. استفاده از جیره‌ های کم ‌پروتئین مبتنی بر اسیدهای آمینه قابل هضم، کاربرد آنزیم ‌ها، تغذیه مرحله ‌ای، استفاده هدفمند از مواد اولیه جایگزین، بهبود کیفیت فیزیکی خوراک و ارتقای سلامت روده از جمله مهم ‌ترین راهکارهای بررسی‌شده هستند. مطالعات نشان می ‌دهند کاهش پروتئین خام جیره به میزان 2 تا 3 درصد همراه با استفاده از اسیدهای آمینه سنتتیک، ضمن حفظ عملکرد رشد، می ‌تواند هزینه خوراک را به طور معنی ‌داری کاهش دهد. همچنین استفاده از آنزیم هایی مانند فیتاز، زایلاناز و پروتئاز موجب افزایش قابلیت هضم مواد مغذی و کاهش وابستگی به منابع وارداتی می‌ شود. نتایج نشان می ‌دهند اجرای برنامه ‌های تغذیه ای دقیق می ‌تواند راهکاری عملی برای افزایش پایداری اقتصادی صنعت مرغداری ایران باشد.

صنعت مرغداری ایران سالانه بیش از دو و نیم میلیون تن گوشت مرغ تولید می‌کند و یکی از ارکان اصلی امنیت غذایی کشور محسوب می ‌شود. با این حال، وابستگی شدید به واردات ذرت و کنجاله سویا موجب شده است که نوسانات نرخ ارز و اختلال در زنجیره تامین، هزینه‌ های تولید را به شدت افزایش دهد. بهبود ضریب تبدیل خوراک یکی از موثرترین شاخص‌ های افزایش بهره‌ وری اقتصادی است. کاهش تنها ۰/۱ واحد در ضریب تبدیل می ‌تواند سود خالص یک واحد 50 هزار قطعه ‌ای را به طور محسوسی افزایش دهد.

 اهمیت اقتصادی بهره‌ وری خوراک در مرغداری ‌های ایران

• سهم خوراک در هزینه ‌های تولید: در سیستم ‌های متداول پرورش مرغ گوشتی، خوراک بین 70 تا 80 درصد کل هزینه تولید را تشکیل می ‌دهد. به ازای هر ۱۰۰۰ تومان افزایش قیمت هر کیلوگرم دان، هزینه تولید هر کیلوگرم گوشت مرغ حدود ۱۷۰۰ تا ۱۹۰۰ تومان افزایش می یابد.
• شاخص‌ های ارزیابی بهره‌ وری خوراک

1. Feed Conversion Ratio (FCR)
2. Residual Feed Intake (RFI)
3. Protein Efficiency Ratio (PER)
4. Energy Efficiency Ratio (EER)
5. European Production Efficiency Factor (EPEF)

 1-2- FCR

ضریب تبدیل خوراک (Feed Conversion Ratio) پرکاربردترین شاخص ارزیابی بهره ‌وری خوراک در مرغداری‌ های گوشتی است و نشان می ‌دهد برای تولید یک کیلوگرم افزایش وزن زنده، چه مقدار خوراک مصرف شده است.

مثال:

اگر یک گله تا سن ۴۲ روزگی به طور متوسط ۴/۵ کیلوگرم خوراک مصرف کند و ۲/۸ کیلوگرم وزن زنده کسب کند. آنگاه:

یعنی برای تولید هر یک کیلوگرم گوشت زنده، ۱/۶۱ کیلوگرم خوراک مصرف شده است.

شکل فیزیکی خوراک و عوامل تاثیرگذار بر کیفیت خوراک پلت

عوامل موثر بر ضریب تبدیل خوراک

• عوامل تغذیه ‌ای:

کیفیت مواد اولیه

تعادل اسیدهای آمینه

استفاده از آنزیم‌ ها

کیفیت پلت

• عوامل مدیریتی:

تراکم گله

دمای سالن

تهویه

کیفیت آب

• عوامل بهداشتی:

کوکسیدیوز

نکروز روده

مایکوتوکسین‌ ها

ضریب تبدیل خوراک اصلاح‌ شده (Corrected FCR):

در گله ‌هایی که تلفات بالایی دارند، FCR واقعی کمتر از مقدار محاسبه شده است، زیرا پرندگان تلف ‌شده نیز خوراک مصرف کرده ‌اند.

این شاخص تصویر دقیق ‌تری از وضعیت اقتصادی گله ارائه می‌ دهد.

2-2- RFI

مصرف خوراک باقی مانده (Residual Feed Intake) شاخصی نسبتا جدید در ژنتیک و تغذیه طیور است. این شاخص اختلاف بین خوراک مصرفی واقعی و خوراک مورد انتظار را اندازه‌ گیری می‌ کند.

RFI=مصرف خوراک پیش بینی شده – مصرف خوراک واقعی

اگرRFI  منفی باشد؛ پرنده کمتر از انتظار خوراک مصرف کرده است و مطلوب است.

اگر RFI مثبت باشد؛ پرنده بیشتر از مقدار مورد انتظار خوراک مصرف کرده است و نامطلوب است.

RFI ، کمتر تحت تاثیر سرعت رشد قرار می‌گیرد و برای برنامه‌ های اصلاح نژادی بسیار ارزشمند است.

2-3- PER

نسبت بهره وری پروتئین (Protein Efficiency Ratio) نشان می ‌دهد هر واحد پروتئین مصرفی چه مقدار رشد ایجاد کرده است.

هرچه PER بالاتر باشد، استفاده از پروتئین کارآمدتر بوده است.

• عوامل موثر بر :PER

تعادل اسیدهای آمینه

قابلیت هضم پروتئین

سلامت روده

کیفیت کنجاله سویا

4-2- EER

نسبت بازده انرژی (Energy Efficiency Ratio) بیان می کند چه مقدار انرژی متابولیسمی برای داشتن یک کیلوگرم وزن مصرف شده است.

5-2- EPEF

شاخص تولید اروپایی (European Production Efficiency Factor) ترکیبی از رشد، زنده ‌مانی، سن کشتار و ضریب تبدیل خوراک است و در شرکت ‌های بزرگ مرغداری کاربرد زیادی دارد.

• جیره‌ های کم پروتئین؛ رویکردی اقتصادی و زیست ‌محیطی: پروتئین خام گران ‌ترین جزء جیره طیور است. مطالعات اخیر نشان داده‌ اند که کاهش پروتئین خام جیره همراه با تامین اسیدهای آمینه محدودکننده می‌ تواند عملکرد مرغ ‌های گوشتی را حفظ کند. همچنین مشخص شده است که در جیره ‌های کم ‌پروتئین، توجه به اسیدهای آمینه غیرضروری مانند گلیسین و سرین اهمیت ویژه ‌ای دارد.
• مزایا:

کاهش مصرف کنجاله سویا

کاهش دفع نیتروژن

کاهش آمونیاک سالن

بهبود کیفیت بستر

کاهش هزینه خوراک

پنج جایگزین کنجاله سویا در تغذیه دام و طیور

• فرمولاسیون بر اساس اسیدهای آمینه قابل هضم: سیستم SID (Standardized Ileal Amino Acid Digestibility) نسبت به استفاده از پروتئین خام دقت بیشتری دارد. مطالعه ای در سال ۲۰۲۴ نشان داد که در جیره ‌های کم پروتئین، نیاز به تنظیم مجدد نسبت برخی اسیدهای آمینه به ‌ویژه لیزین، آرژنین و تریپتوفان وجود دارد تا عملکرد رشد حفظ شود.
• نقش اسیدهای آمینه شاخه دار (Branched-Chain Amino Acids, BCAA): اسیدهای آمینه شاخه ‌دار شامل والین، لوسین، ایزولوسین می باشند. مکمل ‌سازی متعادل BCAA در جیره ‌های کم‌ پروتئین می ‌تواند موجب بهبود عملکرد رشد و کیفیت لاشه شود، اما عدم تعادل بین این اسیدهای آمینه سبب کاهش بهره ‌وری خوراک خواهد شد.
• استفاده از آنزیم ‌های خوراکی: مزایای استفاده از آنزیم هایی مانند فیتاز عبارت است از کاهش مصرف دی‌کلسیم فسفات، افزایش جذب فسفر و بهبود قابلیت هضم اسیدهای آمینه. زایلاناز مناسب برای جیره‌ های حاوی گندم، جو و سبوس گندم می باشد؛ از مزایای پروتئاز می توان به افزایش هضم پروتئین، امکان استفاده بیشتر از مواد اولیه ارزان ‌تر و کاهش هزینه جیره اشاره کرد.
• استفاده از مواد اولیه جایگزین در ایران:

• تغذیه مرحله ‌ای و تغذیه دقیق: مرحله آغازین: 10-1 روزگی؛ مرحله رشد اول: 21-11 روزگی؛ مرحله رشد دوم: 32-22 روزگی؛ مرحله پایانی: کشتار-33 روزگی. این روش باعث کاهش مصرف پروتئین اضافی و بهبود ضریب تبدیل خوراک می شود.
• سلامت دستگاه گوارش و کارآیی خوراک: افزودنی ‌های موثر عبارتند از پروبیوتیک ‌ها، پری‌ بیوتیک ‌ها، سین بیوتیک ها، اسیدهای آلی و ترکیبات گیاهی که از طریق بهبود شرایط دستگاه گوارش، سبب افزایش سلامت و عملکرد پرنده می شوند.

نتیجه‌گیری

در شرایط اقتصادی کنونی ایران، سودآوری مرغداری ‌ها بیش از آنکه وابسته به افزایش تولید باشد، به مدیریت دقیق هزینه خوراک وابسته است. جیره ‌های کم‌ پروتئین بر پایه اسیدهای آمینه قابل هضم، استفاده از آنزیم ‌های خوراکی، تغذیه مرحله ‌ای و بهره ‌گیری از مواد اولیه جایگزین، مجموعه ‌ای از راهکارهای عملی برای کاهش وابستگی به نهاده ‌های وارداتی و افزایش پایداری اقتصادی صنعت طیور کشور محسوب می‌ شوند.

منابع

Oluwabiyi, C. T., & Song, Z. (2024). Branched-chain amino acids supplementation in low-protein broiler diets: A review. Animal Feed Science and Technology, 318, 116114.

Siegert, W., Omotoso, A., Hofmann, P., & Rodehutscord, M. (2025). Relevance of nonessential amino acids in low crude protein diets for broiler chickens – an updated review. Nutrition Research Reviews.

Wang, B., Zhang, X., Liu, Y., et al. (2024). Assessment of dietary amino acid profiles and biomarkers for amino acid balance in low-protein diets for broiler chickens. Journal of Animal Science and Biotechnology, 15, 157.