سندرم کاهش تخمگذاری (EDS) یک بیماری ویروسی مهم در مرغهای تخمگذار است که با کاهش ناگهانی تولید تخممرغ مشخص میشود. دلیل اصلی این کاهش، تولید تعداد قابل توجهی تخم با پوسته نرم یا بدون پوسته است که اغلب توسط مرغها خورده شده و در نتیجه تعداد تخمهای قابل فروش کاهش می یابد. در این مقاله به بررسی کلی این بیماری و مقایسه آن با سایر عوامل موثر بر افت تولید تخم مرغ در مزارع پرورش طیور صنعتی می پردازیم.
سندرم کاهش تخم گذاری چیست؟
سندروم کاهش تخمگذاری (Egg Drop Syndrome) یا به اختصار EDS یک بیماری ویروسی در مرغهای تخمگذار است. این بیماری با تولید تخمهای پوستهنازک و بدون پوسته در پرندگانی که ظاهراً سالم به نظر میرسند، مشخص میشود و باعث افت ناگهانی (۱۰ تا ۴۰ درصد) در تولید ثبتشده تخممرغ یا عدم دستیابی به اهداف تولیدی میگردد.
شناسایی مراحل اولیه بیماری دشوار است زیرا مرغها تخمهای بدون پوسته را میخورند و تنها غشاها باقی میمانند که نشانهای است که بهراحتی نادیده گرفته میشود.
این بیماری بیشتر در مرغهای تخمگذار صنعتی دیده میشود، اما سایر پرندگان مانند اردکها و غازها هم میتوانند بهعنوان مخزن طبیعی ویروس عمل کنند. تمام نژادها و سنین مرغها حساس هستند اما بیماری در مرغهای مادر گوشتی و نژادهایی که تخم رنگی می گذارند، شدیدتر است.
تصویر 1: تخمهای تولیدشده توسط مرغها در یک گله آلوده به ویروس EDS. منبع: MSD Veterinary Manual
عامل ایجادکننده سندروم کاهش تخمگذاری چیست؟
عامل بیماری یک ویروس آدنوویروس خاص به نام Duck adenovirus-1 است، که به نام ویروس EDS یا EDSV نیز شناخته می شود. دوره نهفتگی سه تا پنج روز و طول مدت بیماری چهار تا ۱۰ هفته است.
راههای انتقال بیماری EDSکدامند؟
ویروس میتواند به صورت عمودی (از طریق تخم) یا افقی (بین پرندگان و از طریق وسایل آلوده) منتقل شود. در ادامه روش های انتقال این بیماری توضیح داده می شوند:
– انتقال عمودی (Vertical Transmission)
ویروس میتواند از مادر آلوده به جوجه منتقل شود. ویروس در اُویداکت (مجاری تخمگذاری) مرغ باقی مانده و از طریق تخمهای آلوده به نسل بعد منتقل میشود.
جوجههای هچشده از تخمهای آلوده، به ظاهر سالم هستند اما ویروس را حمل کرده و در آینده میتوانند منبع آلودگی شوند.
– انتقال افقی (Horizontal Transmission)
- از طریق مدفوع و ترشحات پرندگان آلوده )انتقال مدفوعی ـ دهانی.(
- از طریق آب و خوراک آلوده.
- از طریق تجهیزات، قفسها، وسایل حملونقل و کارگران آلوده.
- احتمال انتقال مکانیکی توسط پرندگان وحشی (بهویژه اردکها و غازها که مخزن طبیعی ویروس هستند).
- از طریق سوزنهای واکسیناسیون مشترک
- آلودگی محیطی در فارمهایی که بهداشت رعایت نمیشود.
الگوهای مختلف در گسترش این بیماری
به طور کلی بر اساس راه های انتقال سه الگو برای این بیماری در نظر گرفته می شود:
EDS کلاسیک: آلودگی گلههای مادری و انتقال ویروس از طریق تخم. ویروس اغلب بهصورت نهفته باقی میماند تا زمانی که جوجههای حاصل به بلوغ جنسی برسند؛ در این زمان ویروس از طریق تخمها و مدفوع دفع شده و پرندگان حساس دیگر را آلوده میکند.
EDS اندمیک: انتقال افقی در طول دوره تخمگذاری، معمولاً در مرغداریهای تخمگذار تجاری مشاهده می شود.
EDS تک گیر: ناشی از تماس مستقیم با اردکها یا غازهای اهلی و یا مصرف آب آلوده به فضولات پرندگان وحشی. هرچند آلودگی از این مسیر چندان شایع نیست، اما ورود ویروس از این راه میتواند در نهایت منجر به بروز بیماری به شکل آندمیک شود.
علایم و ویژگیهای سندرم کاهش تخمگذاری
نخستین نشانه در گلههای حساس، تولید تخمهای رنگپریده است که بهسرعت به تخمهای پوستهنازک، پوستهنرم یا بدون پوسته تبدیل میشوند. کیفیت داخلی تخممرغ تغییر نمیکند. میزان تولید کلی تخم تقریباً ثابت میماند اما تعداد تخمهای قابل استفاده ۱۰ تا ۴۰٪ کاهش مییابد. پس از مدتی تولید به حالت طبیعی بازمیگردد. این بیماری روی باروری و جوجهدرآوری تخمهایی که پوسته طبیعی دارند اثری ندارد.
به طور کلی ویژگی های این بیماری شامل:
کاهش ناگهانی یا تدریجی در میزان تولید تخممرغ.
تولید تخممرغ با پوسته نازک، شکننده یا بدون پوسته.
تغییر رنگ پوسته (بیرنگ یا کمرنگ شدن).
بدون علائم بالینی شدید در خود مرغها (پرندهها معمولاً بیمار به نظر نمیرسند).
چگونه سندرم افت تولید تخم مرغ تشخیص داده می شود؟
تشخیصEDS معمولاً با مشاهده کاهش ناگهانی تولید و بروز تخمهای کمرنگ، پوستهنازک، نرم یا بدون پوسته در گلهای سالم مطرح میشود. گاهی علائم خفیف و گذرای افسردگی، اسهال ملایم یا هر دو مشاهده میشود. این بیماری از نیوکاسل و آنفلوانزای پرندگان به دلیل نبود علائم عمومی و از برونشیت عفونی به دلیل عدم وجود علائم تنفسی، نبود تخمهای شیاردار و بدشکل و عدم کاهش کیفیت داخلی تخممرغ قابل افتراق است. برای تأیید از آزمایشهای سرولوژیک (HI، ELISA، SN) و روشهای مولکولی PCR) و ELISA آنتیژن) و جداسازی ویروس در جنین اردک یا غاز استفاده میگردد. انتخاب مرغهای تولیدکننده تخمهای غیرطبیعی برای نمونهگیری اهمیت ویژه ای دارد.
چه شرایطی ممکن است با سندرم کاهش تخمگذاری اشتباه گرفته شوند؟
عوامل مختلفی میتوانند بر کیفیت پوسته و میزان تولید تخممرغ تأثیر بگذارند و گاهی با سندرم کاهش تخمگذاری (EDS) اشتباه گرفته شوند. از جمله این عوامل میتوان به سایر بیماریهای عفونی مثل نیوکاسل، آنفولانزا، برونشیت عفونی و مایکوپلاسموز، کمبودهای تغذیهای، مایکوتوکسینها و شرایط مدیریتی نامناسب اشاره کرد. بنابراین انجام تشخیص تفریقی دقیق برای تمایز EDS از سایر علل ضروری است.
جدول 1: تشخیص تفریقی سندرم کاهش تخمگذاری با سایر عوامل موثر در افت تولید تخم مرغ
| بیماری | عامل ایجادکننده | علائم بالینی اصلی | اثرات بر پوسته/تولید تخم | ویژگیهای متمایزکننده |
| سندرم کاهش تخمگذاری (EDS) | آدنوویروس اردک
(Duck adenovirus-1) |
معمولاً بدون علائم عمومی یا تلفات | کاهش ناگهانی تولید، تخمهای نرمپوسته، نازک، کمرنگ یا بدون پوسته | بدون علائم تنفسی، بدون تلفات، عمدتاً در مرغهای تخمگذار دیده میشود. |
| برونشیت عفونی پرندگان (IBV) | کروناویروس پرندگان | علائم تنفسی (سرفه، عطسه، خسخس)، گاهی نفریت | تخمهای چروکیده، بدشکل، نازکپوسته و کمرنگ؛ کاهش تولید | همیشه همراه علائم تنفسی است؛ مشکلات پوسته در درازمدت باقی میماند. |
| بیماری نیوکاسل (NDV) | پارامیکسوویروس پرندگان نوع ۱
(Avian paramyxovirus type1) |
علائم تنفسی، گوارشی و عصبی؛ مرگومیر متغیر | تخمهای نازکپوسته، نرم یا بدشکل؛ کاهش تولید | بیماری سیستمیک شدید با علائم عصبی و تلفات |
| آنفلوآنزای پرندگان (AI) | ویروس آنفولانزا نوع A | بیماری سیستمیک شدید، علائم تنفسی و عصبی، تلفات بالا | افت شدید تولید، تخمهای نرم یا بدون پوسته | تلفات بالا و بیماری عمومی، بروز ناگهانی و شدید |
| مایکوپلاسموز (MG, MS) | مایکوپلاسما گالیسپتیکوم، M. synoviae | بیماری تنفسی مزمن، در MS التهاب مفاصل | کاهش تولید، تخمهای نازک یا شکننده | بیماری مزمن با انتشار آهسته؛ در MS همراه ضایعات مفصلی |
| لارنگوتراکئیت عفونی (ILT) | هرپسویروس مرغ (Gallid herpesvirus 1) | تنگی نفس شدید، سرفه همراه خون، ابتلای بالای گله | تخمهای ضعیف، شکسته یا بدون پوسته (بهطور ثانویه) | علائم تنفسی شدید، ابتلای بالا، گاهی همراه با تلفات |
| کمبودهای تغذیهای | کمبود کلسیم، فسفر، منیزیم، منگنز، روی، ویتامین D3 | بدون علائم بیماری عفونی | تخمهای نازک، نرم یا بدون پوسته؛ کاهش تولید | با اصلاح جیره بهبود مییابد؛ قابلیت سرایت ندارد |
| سموم | مایکوتوکسینها | کاهش مصرف خوراک، افسردگی، تضعیف ایمنی | کاهش تولید و کیفیت پوسته | ارتباط با کیفیت دان؛ چندین پرنده بهطور همزمان درگیر میشوند. |
| استرسهای محیطی | گرما، تراکم زیاد، سروصدا، مدیریت نامناسب | تغییر رفتار، کاهش اشتها، افسردگی | کاهش تولید تخم و کیفیت پوسته، تخمهای نازک یا بدشکل | اثر موقتی و قابل اصلاح با بهبود شرایط محیطی |
کنترل و پیشگیری
هیچ درمان موثری برای EDS وجود ندارد. اما با راهکارهای زیر می توان به پیشگیری از این بیماری کمک کرد:
- رعایت اصول بهداشتی و قرنطینه در سالنها
- جلوگیری از تماس مرغها با پرندگان وحشی (مخصوصاً اردکها و غازها)
- استفاده از تجهیزات اختصاصی برای هر مزرعه و ضدعفونی سینیهای تخممرغ
- جداسازی مرغها از سایر پرندگان بهویژه پرندگان آبزی
- ضدعفونی و کلرزنی منابع آب مشکوک
- استفاده از واکسن در گلههای مادر و تخمگذار
واکسیناسیون با واکسنهای غیرفعال همراه با ادجوانت روغنی در سن ۱۴–۱۸ هفتگی بهطور گسترده انجام میشود و در صورت اجرای صحیح بهخوبی از بیماری پیشگیری میکند.
